به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در آموزه‌های اسلامی، تعلیم و تربیت جایگاهی فراتر از یک فعالیت فردی دارد و به‌عنوان یکی از نیازهای اساسی انسان و از حقوق عمومی جامعه مورد توجه قرار گرفته است. اسلام نه‌تنها حق فراگیری دانش را برای انسان‌ها به رسمیت می‌شناسد، بلکه بر گسترش آموزش و انتقال دانش در جامعه تأکید ویژه دارد؛ رویکردی که در قرآن کریم، سنت پیامبر(ص) و سیره اهل‌بیت(ع) به روشنی قابل مشاهده است.
حق تعلیم از دیدگاه اسلام
بنابر روایت الشیعه، در اندیشه اسلامی، یادگیری و کسب دانش از مهم‌ترین برنامه‌های زندگی فردی و اجتماعی انسان محسوب می‌شود. منابع اصلی اسلام، یعنی قرآن و سنت، بارها بر ارزش علم، آموزش و تربیت تأکید کرده‌اند.
نخستین آیاتی که بر پیامبر اسلام(ص) نازل شد، با مفاهیمی همچون خواندن و قلم پیوند خورده است. خداوند در سوره علق می‌فرماید: «الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ»؛ یعنی همان خدایی که با قلم آموزش داد. این تعبیر، از همان آغاز نزول وحی، جایگاه دانش، نوشتن و آموزش را در فرهنگ اسلامی نشان می‌دهد.
همچنین خداوند در سوره قلم می‌فرماید: «ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ»؛ «سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند.» سوگند خداوند به قلم، بیانگر جایگاه ویژه نوشتن، ثبت دانش و انتقال آگاهی در نظام ارزشی اسلام است.
از سوی دیگر، قرآن کریم یکی از اهداف اساسی بعثت پیامبران را تعلیم و تربیت انسان‌ها معرفی می‌کند. خداوند در سوره جمعه می‌فرماید:
«هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْاُمِّیینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَ یزَکِّیهِمْ وَ یعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَه»
یعنی: «او کسی است که در میان مردم درس‌نخوانده، پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند، آنان را تزکیه کند و کتاب و حکمت را به ایشان بیاموزد.»[3]
در این آیه، تعلیم کتاب و حکمت در کنار تلاوت آیات و تزکیه انسان‌ها، از مأموریت‌های پیامبر(ص) معرفی شده است؛ بنابراین، آموزش در منطق قرآن، بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند رشد و تعالی انسان است.
آموزش؛ وظیفه‌ای اجتماعی
قرآن کریم در سوره توبه نیز بر ضرورت فراگیری و انتقال دانش دینی تأکید می‌کند:
«فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِى الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»
یعنی: «چرا از هر گروهی، طایفه‌ای از آنان کوچ نمی‌کنند تا در دین آگاهی یابند و هنگامی که به سوی قوم خود بازگشتند، آنان را بیم دهند، شاید از مخالفت فرمان الهی دوری کنند.»[4]
این آیه علاوه بر توجه به ضرورت فراگیری معارف، بر انتقال آموخته‌ها به دیگران نیز تأکید دارد. از این منظر، علم در فرهنگ اسلامی امری فردی و محدود به شخص دانش‌آموخته نیست، بلکه باید در جامعه جریان پیدا کند و دیگران نیز از آن بهره‌مند شوند.
در شأن نزول این آیه آمده است که در زمان حرکت پیامبر اکرم(ص) به سوی میدان جهاد، بسیاری از مسلمانان برای همراهی با ایشان عازم می‌شدند. پس از نزول آیاتی درباره منافقان و سرزنش کسانی که از حضور در جهاد خودداری کرده بودند، انگیزه مسلمانان برای شرکت در میدان‌های جنگ افزایش یافت؛ به‌گونه‌ای که حتی در سریه‌هایی که پیامبر(ص) شخصاً حضور نداشت، مسلمانان برای شرکت در جهاد حرکت می‌کردند.
در چنین شرایطی، آیه نازل شد و نشان داد که در شرایط غیرضروری، شایسته نیست همه مسلمانان به میدان جنگ بروند؛ بلکه باید گروهی برای فراگیری معارف و احکام اسلامی نزد پیامبر(ص) باقی بمانند و پس از بازگشت، آموخته‌های خود را به دیگران منتقل کنند.
تعلیم و تربیت؛ از اهداف مهم رسالت پیامبر(ص)
در روایات اسلامی نیز آموزش جایگاهی ویژه دارد. در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده است که ایشان روزی وارد مسجد شدند و دو گروه را مشاهده کردند؛ گروهی مشغول عبادت و دعا بودند و گروهی دیگر به یادگیری و گفت‌وگوی علمی اشتغال داشتند.
پیامبر(ص) درباره هر دو گروه فرمودند که کار نیک انجام می‌دهند، اما درباره گروهی که مشغول یادگیری بودند، فرمودند: «بِالتَّعْلِيمِ أُرْسِلْتُ»؛ یعنی «من برای تعلیم فرستاده شده‌ام.»[5]
این روایت، آموزش را در شمار مأموریت‌های اصلی پیامبر اسلام(ص) قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که در نگاه نبوی، رشد علمی انسان‌ها بخشی مهم از رسالت الهی است.
در روایات دیگری نیز بر جست‌وجوی دانش تأکید شده است؛ از جمله روایت مشهور «اطلبوا العلم و لو بالصین» که بر ضرورت تلاش برای دستیابی به علم، حتی با وجود دشواری و دوری مسیر، تأکید دارد.[6]
جایگاه نوشتن و آموزش در سیره پیامبر(ص)
با بررسی سیره پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیت(ع)، می‌توان توجه ویژه آنان به سوادآموزی، نوشتن و انتقال دانش را مشاهده کرد.
در صدر اسلام، پس از پایان برخی جنگ‌ها، پیامبر اکرم(ص) برای تعدادی از اسیران شرط آزادی را آموزش خواندن و نوشتن به مسلمانان قرار داد. این اقدام، در جامعه‌ای که دسترسی به آموزش و سواد محدود بود، نشان‌دهنده ارزش و اهمیت دانش‌آموزی و جایگاه آموزش در نگاه پیامبر(ص) بود.
چنین رفتاری نشان می‌دهد که آموزش در فرهنگ اسلامی تنها وسیله‌ای برای کسب موقعیت اجتماعی یا اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای رشد فرد و اصلاح جامعه مورد استفاده قرار گیرد.
اهمیت علم و دانش در آموزه‌های اسلامی
تأکید اسلام بر علم تا آنجا پیش رفته است که در برخی روایات، طلب دانش بر کسب مال مقدم دانسته شده است.
امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند:
«ایها الناس اعلمُوا انّ کمال الدّین طلبُ العلم و العمل به، الا و انّ طلبَ العلم اوجبُ علیکم من طلب المال»
یعنی: «ای مردم! بدانید که کمال دین، در طلب دانش و عمل به آن است و آگاه باشید که طلب علم بر شما واجب‌تر از طلب مال است.»[7]
پیامبر اکرم(ص) نیز می‌فرمایند:
«مَنْ عَمِلَ عَلی غَیرِ عِلمٍ ما یُفسِدُ أکثَرُ مِمّا یُصلِحُ»
یعنی: «هرکس کاری را بدون دانش انجام دهد، تباهی کار او بیش از اصلاح آن خواهد بود.»[8]
همچنین در روایتی دیگر آمده است:
«طَلَبُ العِلمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسلِم»
یعنی: «طلب علم بر هر مسلمانی واجب است.»[9]
امام علی(ع) نیز بار دیگر بر پیوند علم و کمال دین تأکید کرده و می‌فرمایند:
«کمالُ الدّین طَلبُ العِلمِ وَالعَمَلُ بِهِ»
یعنی: «کمال دین، در آموختن دانش و عمل کردن به آن است.»[10]
در فرهنگ اهل‌بیت(ع)، دانش محدود به مرزهای جغرافیایی و قومی نیست. امام علی(ع) می‌فرمایند:
«الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ فَخُذِ الحِکمَةَ وَلَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفاق»
یعنی: «حکمت گمشده مؤمن است؛ پس حکمت را فراگیر، هرچند از اهل نفاق باشد.»[11]
این روایت بر اهمیت خود دانش تأکید دارد و نشان می‌دهد که ارزش علم به صاحب آن محدود نمی‌شود.
در روایت دیگری نیز آمده است:
«طالِبُ العِلمِ مَحْفُوفٌ بِعِنایَةِ الله»
یعنی: «جوینده دانش، در پناه عنایت خداوند است.»[12]
فضیلت آموزش و انتقال دانش
در نگاه اسلام، تنها فراگیری دانش ارزشمند نیست؛ آموزش دادن و انتقال علم به دیگران نیز دارای فضیلت است.
امام باقر(ع) می‌فرمایند:
«اِنَّ الَّذی یُعَلِّمُ الْعِلْمَ فیکم لَهُ اَجرُ الْمُتَعَلِّم»
یعنی: «کسی که در میان شما دانش را آموزش می‌دهد، پاداشی همانند پاداش دانش‌آموز دارد.»[13]
بر اساس این نگاه، چرخه تعلیم و تعلم با یادگیری یک فرد پایان نمی‌یابد، بلکه دانش باید از نسلی به نسل دیگر و از فردی به فرد دیگر منتقل شود.
امام علی(ع) نیز درباره ظرفیت دانش می‌فرمایند:
«کُلُّ وِعاءٍ یَضیقُ بِما جُعِلَ فیهِ اِلّا وِعاءَ الْعِلمِ فَاِنَّهُ یَتَّسِعُ»
یعنی: «هر ظرفی با آنچه در آن قرار می‌گیرد، تنگ می‌شود، مگر ظرف دانش که هرچه در آن قرار گیرد، گسترده‌تر می‌شود.»[14]
امام باقر(ع) نیز درباره جایگاه عالم می‌فرمایند:
«عالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعینَ أَلْفَ عابِد»
یعنی: «دانشمندی که از دانش او بهره گرفته شود، برتر از هفتاد هزار عابد است.»[15]
امام صادق(ع) نیز در توصیه‌ای به ابوحمزه ثمالی می‌فرمایند:
«کُنْ عالِماً اَوْ مُتَعَلِّماً اَوْ اُحِبَّ اَهْلَ الْعِلْمِ وَلا تَکُنْ رابعاً فَتَهْلِکَ بِبُغْضِهِم»
یعنی: «یا دانشمند باش، یا دانشجو، یا دوستدار اهل علم؛ و نفر چهارم نباش که با دشمنی آنان هلاک شوی.»[16]
جمع‌بندی
مجموع آموزه‌های قرآن، روایات و سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نشان می‌دهد که تعلیم و تربیت در منظومه فکری اسلام جایگاهی بنیادین دارد. در این نگاه، علم‌آموزی تنها راهی برای افزایش اطلاعات فردی نیست، بلکه زمینه‌ای برای رشد معنوی، اصلاح رفتار و تعالی جامعه به شمار می‌رود.
قرآن کریم با تأکید بر «قلم»، «تعلیم»، «حکمت» و «تزکیه» و روایات اسلامی با توصیه مکرر به دانش‌اندوزی، آموزش و انتقال علم، بر اهمیت فراگیر شدن آموزش در جامعه تأکید کرده‌اند.
از این منظر، حق تعلیم و تربیت را می‌توان یکی از محورهای مهم در نگاه اسلام به کرامت و رشد انسان دانست؛ حقی که در کنار مسئولیت فرد برای آموختن، مسئولیت جامعه برای آموزش و انتقال دانش را نیز مورد توجه قرار می‌دهد.