به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، خیانت به بیت‌المال و نحوه برخورد حاکمان با اموال عمومی، از موضوعاتی است که در سخنان امام علی(ع) در نهج‌البلاغه جایگاه ویژه‌ای دارد. خطبه ۴۴ این کتاب نیز به ماجرای فردی می‌پردازد که با اقدامی در ظاهر خداپسندانه، گروهی از اسیران مسیحی را آزاد کرد، اما پس از آن، از پرداخت بدهی خود به بیت‌المال خودداری کرد و از قلمرو حکومت امام علی(ع) گریخت.
بنابر روایت ابنا، این شخص مصقله بن هبیره نام داشت. ماجرای او نمونه‌ای از تفاوت میان انجام یک اقدام نیکو و پایبندی به مسئولیت‌های مالی و حقوق عمومی است.
امام علی(ع) درباره فرار مصقله چه فرمود؟
امام علی(ع) در نکوهش رفتار مصقله، چنین می‌فرمایند:
«قَبَّحَ اللهُ مَصْقَلَةَ! فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبِیدِ! فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّی أَسْکَتَهُ وَ لَا صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّی بَکَّتَهُ وَ لَوْ أَقَامَ لَأَخَذْنَا مَیْسُورَهُ.»
ترجمه: «خدا مصقله را خیر ندهد! کار بزرگان را انجام داد، اما مانند بردگان گریخت. هنوز ستایش‌کننده‌اش را به سخن نیاورده بود که خاموشش کرد و هنوز وصف‌کننده‌اش او را تصدیق نکرده بود که سرزنشش کرد. اگر نزد ما می‌ماند، آنچه را در توان داشت از او می‌گرفتیم و برای پرداخت باقی بدهی، تا هنگام توانایی و گشایش مالی‌اش صبر می‌کردیم.»
این سخنان نشان می‌دهد که از نگاه امام علی(ع)، انجام یک کار پسندیده نمی‌تواند بهانه‌ای برای نادیده گرفتن حقوق عمومی باشد. آزاد کردن اسیران، اقدامی قابل ستایش بود، اما این اقدام، مسئولیت مصقله در قبال بیت‌المال را از بین نمی‌برد.
چرا مصقله از حکومت امام علی(ع) گریخت؟
در برخی نقل‌های تاریخی و شرح‌های نهج‌البلاغه، ترس از عدالت و سختگیری امام علی(ع) در حفظ بیت‌المال، از عوامل فرار مصقله دانسته شده است. در این نقل‌ها، این مضمون به او نسبت داده شده است که اگر طلبکارش عثمان یا معاویه بود، نگران پرداخت بدهی نمی‌شد؛ زیرا تصور می‌کرد آنان ممکن است بدهی او را ببخشند، اما در حکومت امام علی(ع)، نمی‌توانست انتظار چشم‌پوشی از حقوق عمومی را داشته باشد.
این روایت، تفاوت نگاه امام علی(ع) به بیت‌المال را با شیوه‌هایی که بر بخشش اموال عمومی به افراد خاص استوار است، برجسته می‌کند. در حکومت علوی، اموال عمومی متعلق به مردم است و حاکم نمی‌تواند بدون ضابطه و رعایت عدالت، از حقوق آنان چشم‌پوشی کند.
با این حال، عدالت به معنای نادیده گرفتن وضعیت بدهکار ناتوان نیست. قرآن کریم در آیه ۲۸۰ سوره بقره می‌فرماید:
«وَإِنْ کَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَیٰ مَیْسَرَةٍ»
یعنی: «و اگر بدهکار تنگدست باشد، او را تا هنگام توانایی مهلت دهید.»
امام علی(ع) نیز در سخنان خود به همین اصل اشاره می‌کنند؛ آنجا که می‌فرمایند اگر مصقله نزد حکومت می‌ماند، به اندازه توانایی مالی‌اش از او دریافت می‌شد و برای پرداخت باقی بدهی، تا زمان گشایش مالی به او مهلت داده می‌شد. بنابراین، آنچه در این ماجرا مورد انتقاد قرار می‌گیرد، صرفاً ناتوانی احتمالی در پرداخت بدهی نیست، بلکه فرار از مسئولیت و خودداری از پاسخ‌گویی در برابر حقوق بیت‌المال است.
ماجرای مصقله چه ارتباطی با مسئولیت‌های اقتصادی امروز دارد؟
پیام خطبه ۴۴ نهج‌البلاغه را می‌توان در بررسی فعالیت‌های اقتصادی امروز نیز مورد توجه قرار داد؛ به‌ویژه در مواردی که افراد و شرکت‌ها مسئولیت‌هایی در زمینه فروش محصولات ایرانی، انتقال درآمدهای حاصل از صادرات یا انجام معاملات اقتصادی پرریسک بر عهده می‌گیرند.
برخی شرکت‌ها و واسطه‌های مالی که در ادبیات اقتصادی ایران با عنوان «تراستی» شناخته می‌شوند، در فرایندهای مرتبط با نقل‌وانتقال وجوه و تسویه درآمدهای صادراتی نقش دارند. فعالیت در چنین حوزه‌هایی ممکن است با خطرهایی مانند محدودیت‌های بانکی، تحریم‌ها و احتمال توقیف دارایی‌ها همراه باشد.
پذیرش این خطرها، به‌خودی‌خود نه نشانه تخلف است و نه دلیلی برای ستایش یا سرزنش یک مجموعه. ارزیابی عملکرد هر فرد یا شرکت، به تعهدات قراردادی، نحوه مدیریت منابع، میزان پایبندی به مسئولیت‌ها و شواهد موجود درباره عملکرد آن بستگی دارد.
با این حال، اگر شخص یا شرکتی مسئولیت حفظ یا انتقال منابع عمومی را بر عهده بگیرد و سپس از بازگرداندن وجوه یا پاسخ‌گویی درباره آن‌ها خودداری کند، می‌توان از منظر اخلاق اقتصادی و مسئولیت‌پذیری عمومی، رفتار او را با پیام این خطبه مقایسه کرد. البته نسبت دادن خیانت به اشخاص یا شرکت‌های مشخص، نیازمند شواهد معتبر و بررسی دقیق هر پرونده است.
از مجاهدت اقتصادی تا مسئولیت‌پذیری در برابر بیت‌المال
در نگاه اخلاقی، فعالیت اقتصادی پرخطر با هدف تأمین منافع عمومی می‌تواند ارزشمند باشد؛ اما ارزش این فعالیت تنها به میزان خطرپذیری وابسته نیست. امانت‌داری، شفافیت، پایبندی به تعهدات و پاسخ‌گویی در برابر منابع عمومی نیز از معیارهای اساسی ارزیابی عملکرد اقتصادی است.
از این منظر، ماجرای مصقله بن هبیره یادآوری می‌کند که انجام یک اقدام بزرگ یا برخورداری از سابقه‌ای قابل ستایش، فرد را از مسئولیت‌های بعدی معاف نمی‌کند. کسی که مسئولیت حفظ و انتقال اموال عمومی را می‌پذیرد، باید در برابر تعهدات خود نیز پاسخ‌گو باشد.
امام علی(ع) با انتقاد از رفتار مصقله، میان اقدام ظاهراً پسندیده و وفاداری واقعی به حقوق مردم تفاوت می‌گذارند. در این چارچوب، آنچه اعتبار یک اقدام اقتصادی را حفظ می‌کند، تنها نیت یا دشواری مسیر نیست، بلکه پایبندی به امانت و پرهیز از تضییع حقوق عمومی است.
پیام اصلی خطبه ۴۴ نهج‌البلاغه این است که خدمت و مجاهدت اقتصادی، زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که با امانت‌داری، عدالت و مسئولیت‌پذیری در برابر بیت‌المال همراه باشد.