به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
«ذکر کثیر» در روایات به معنای استمرار در یاد خداوند و توجه همیشگی به اوست؛ امری که برای همه افراد امکانپذیر است و میتواند از راههایی مانند تسبیح حضرت زهرا(س)، اذکار تعقیبات نماز، دستکم صد مرتبه ذکر در طول روز و خلوت و مناجات با خداوند تحقق پیدا کند.
پرسش:
بر اساس روایات اهلبیت(ع)، ذکر کثیر به چه چیزی گفته میشود و در چه زمانهایی میتوان این ذکر را به جا آورد؟
پاسخ:
خداوند متعال در قرآن کریم مؤمنان را به یاد فراوان خویش دعوت کرده است. بررسی روایات اهلبیت(ع) نشان میدهد که «ذکر کثیر» تنها به زیاد تکرار کردن یک ذکر محدود نمیشود؛ بلکه استمرار یاد خدا در ساعات مختلف زندگی و همچنین توجه و اخلاص انسان هنگام ذکر گفتن نیز در تحقق آن نقش دارد. در ادامه، برخی از مهمترین مصادیق ذکر کثیر بر اساس روایات بیان میشود.
۱. تسبیح حضرت زهرا(س)
یکی از روشنترین مصادیق ذکر کثیر، تسبیح حضرت فاطمه زهرا(س) است. این تسبیح شامل ۳۴ مرتبه «اللهاکبر»، ۳۳ مرتبه «الحمدلله» و ۳۳ مرتبه «سبحانالله» است که در مجموع صد ذکر را تشکیل میدهد.
امام صادق(ع) درباره جایگاه این تسبیح میفرمایند:
«تَسْبِیحُ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام مِنَ الذِّکْرِ الْکَثِیرِ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً: تسبیح حضرت فاطمه علیهاالسلام از مصادیق ذکر کثیری است که خداوند میفرماید: [مرا یاد کنید تا من هم شما را از یاد نبرم]» (1).
در روایت دیگری از امام صادق(ع) آمده است که هر کس این تسبیح را در شبانهروز یک مرتبه انجام دهد، در شمار کسانی قرار میگیرد که خداوند را بسیار یاد میکنند (2).
البته این روایت به این معنا نیست که تسبیح حضرت زهرا(س) فقط باید دو بار در شبانهروز گفته شود؛ بلکه حداقل برنامهای را معرفی میکند که انجام آن میتواند عنوان ذکر کثیر را محقق سازد. ازاینرو، میتوان این تسبیح را بعد از نمازهای واجب، هنگام خواب یا در زمانهای دیگری که انسان آمادگی بیشتری برای توجه و حضور قلب دارد، به جا آورد.
۲. تعقیبات نمازهای واجب
یکی دیگر از مواردی که در روایات به عنوان ذکر کثیر معرفی شده، گفتن ۳۰ مرتبه «سبحانالله» پس از هر نماز واجب است.
امام صادق(ع) در پاسخ به پرسشی درباره معنای ذکر کثیر میفرمایند:
«… أَنْ یُسَبِّحَ فِی دُبُرِ الْمَکْتُوبَهِ ثَلَاثِینَ مَرَّةً: … اینکه در پایان نماز واجب، سی مرتبه سبحانالله بگوید» (3).
تعبیر «دُبُرِ المکتوبه» به معنای پس از نماز واجب است. بر همین اساس، یکی از مصادیق عملی ذکر کثیر این است که فرد نمازگزار پس از هر نماز واجب، ۳۰ مرتبه «سبحانالله» بگوید.
با توجه به اینکه نمازهای واجب روزانه پنج نوبت است، انجام این عمل در طول یک شبانهروز مجموعاً به ۱۵۰ مرتبه تسبیح میرسد.
۳. استمرار یاد خدا در طول شبانهروز
گروهی از روایات، ذکر کثیر را بر اساس تعداد دفعات یاد خدا در طول روز بیان کردهاند. امام صادق(ع) در این زمینه میفرمایند:
«إِذَا ذَکَرَ الْعَبْدُ رَبَّهُ فِی الْیَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ کَانَ ذَلِکَ کَثِیرا: هرگاه بنده در روز، صد مرتبه پروردگارش را یاد کند، همان [یاد] بسیار است» (4).
بنابراین، بر اساس این روایت، اگر انسان در طول روز صد مرتبه خداوند را یاد کند، این مقدار، ذکر بسیار محسوب میشود. در این روایت، ذکر خاصی برای این صد مرتبه تعیین نشده است؛ ازاینرو، اصل یاد خداوند مورد توجه است و میتوان این کار را با اذکار مختلفی مانند «سبحانالله»، «الحمدلله»، «اللهاکبر»، «لا إله إلا الله»، استغفار، صلوات و سایر اذکار انجام داد.
از این روایت میتوان یک برنامه ساده و قابل اجرا برای زندگی روزمره تنظیم کرد. برای مثال، بخشی از اذکار را میتوان پس از نماز صبح، بخشی را در زمان رفتوآمد، بخشی را بعد از نمازهای روزانه و قسمتی را نیز در ساعات پایانی شب انجام داد.
پراکندهکردن اذکار در ساعات مختلف روز، علاوه بر اینکه مانع از جمعشدن همه اذکار در یک زمان میشود، میتواند موجب شود یاد خدا در طول روز استمرار داشته باشد و در بخشهای مختلف زندگی حضور پیدا کند.
۴. یاد خدا در خلوت و پنهانی
یکی دیگر از مواردی که در روایات به عنوان ذکر کثیر مورد توجه قرار گرفته، یاد خداوند در خلوت و دور از نگاه دیگران است.
امیرالمؤمنین(ع) میفرمایند:
«مَنْ ذَکَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی السِّرِّ فَقَدْ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً إِنَّ الْمُنَافِقِینَ کَانُوا یَذْکُرُونَ اللَّهَ عَلَانِیَةً وَ لَا یَذْکُرُونَهُ فِی السِّرِّ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ – یُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا: هر کسی خداى را در پنهان یاد کند، زیاد خداى تعالى را ذکر کرده است؛ زیرا منافقان، خداى تعالى را در جمع زیاد ذکر مىکردند؛ ولى در خفا و پنهانى یاد خدا نمىکردند. پس خداى تعالى فرمود: “ریاکارى مىکنند و خداى را جز اندک یاد نمىنمایند» (5).
از این روایت میتوان دریافت که معیار ذکر کثیر تنها تعداد دفعات ذکر نیست، بلکه شرایط و انگیزه انسان هنگام ذکر گفتن نیز اهمیت دارد.
اگر ذکر با هدف جلب توجه دیگران و دیدهشدن انجام شود، ممکن است با وجود فراوانی ظاهری، از حقیقت و اثرگذاری لازم برخوردار نباشد. در مقابل، ذکری که انسان در خلوت و با نیت خالصانه بر زبان میآورد، حتی اگر از نظر تعداد کوتاه باشد، میتواند در مسیر ذکر کثیر قرار گیرد.
نتیجه
بر اساس روایات، ذکر کثیر دارای مصادیق و مراتب مختلفی است. تسبیح حضرت زهرا(س)، گفتن اذکار پس از نمازهای واجب و استمرار یاد خدا در طول شبانهروز، از جمله روشهای ساده و عملی برای قرارگرفتن در مسیر ذکر کثیر به شمار میروند.
در کنار تعداد و استمرار ذکر، مسئله اخلاص نیز جایگاه مهمی دارد؛ چراکه ذکری که صرفاً برای دیدهشدن و جلب توجه دیگران گفته شود، از ارزش حقیقی خود فاصله میگیرد، در حالی که یاد خدا در خلوت و با نیت خالصانه، از مصادیق مهم ذکر کثیر معرفی شده است.
بنابراین، ذکر کثیر را نباید تنها در زیاد تکرارکردن الفاظ خلاصه کرد؛ بلکه مقصود آن است که انسان در موقعیتها و ساعات مختلف زندگی، خداوند را فراموش نکند و یاد او را همراه با توجه، استمرار و اخلاص در زندگی خود جاری سازد.
پینوشتها
1. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ محقق/ مصحح: علىاکبر غفاری و محمد آخوندى؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج 2، ص 500، ح 4.
2. علی استرآبادى؛ تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العترة الطاهره؛ محقق/ مصحح: حسین استادولى؛ قم: مؤسسه النشر الإسلامی، 1409 ق، ص 446.
3. محمد بن الحسن طوسى؛ تهذیب الأحکام؛ محقق/ مصحح: حسن الموسوی خرسان؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج 2، ص 107، ح 405.
4. احمد بن محمد بن عیسى اشعرى قمى؛ النوادر؛ محقق/ مصحح: مدرسه امام مهدى علیه السلام؛ قم: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالى فرجه الشریف، 1408 ق، ص 137، ح 357.
5. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج 2، ص 501، ح 2.