راز غیبت امام زمان(عج) چیست؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ما نسبت به همه دلایل و حکمت‌های غیبت امام زمان(عج) آگاهی نداریم. آنچه در روایات درباره چرایی غیبت مطرح شده، ابعاد مختلفی دارد؛ بخشی از این دلایل به مردم مربوط می‌شود، بخشی به شخص امام، بخشی به فلسفه امامت و اهداف آن بازمی‌گردد و بخشی نیز فراتر از محدوده فهم و دسترسی انسان است.

بنابر روایت شبستان، حجت‌الاسلام سیدکاظم طباطبایی‌نژاد با موضوع حکمت غیبت امام زمان(عج)، به بیان نکات و مطالبی در این زمینه پرداخته است.

در روایات، حکمت‌های متعددی برای غیبت امام زمان(عج) بیان شده است. برخی از این موارد به مردم ارتباط دارد، برخی ناظر به شخص امام است، گروهی به فلسفه امامت مربوط می‌شود و در شماری از روایات نیز مسئله سنت‌های الهی مورد توجه قرار گرفته است.

در بخشی از روایات، یکی از حکمت‌های غیبت، آشکار شدن و بیرون آمدن «ودیعه‌های الهی» عنوان شده است. بر این اساس، خداوند در دوران غیبت، انسان‌ها را مورد آزمایش قرار می‌دهد و این دوره فرصتی است تا انسان‌های شایسته‌ای که ممکن است در نسل و صلب افراد ناصالح قرار داشته باشند، متولد شوند و به ظهور برسند.

امام صادق(ع) در کتاب کمال‌الدین فرمودند که امام قائم(ع) ظهور نمی‌کند، مگر آنکه ودیعه‌های الهی آشکار شوند. مقصود از این ودیعه‌ها، انسان‌های شایسته‌ای هستند که باید متولد شوند. هنگامی که حضرت قیام می‌کنند، بر دشمنان خدا غلبه کرده و آنان را از میان می‌برند. بنابراین، ظهور و آشکار شدن انسان‌های صالح، پیش از نابودی دشمنان خدا اهمیت دارد.

از امام صادق(ع) همچنین نقل شده است که خداوند در نسل افراد کافر و منافق نیز انسان‌های پاک و شایسته‌ای قرار داده بود که در دوره‌های پیشین امکان ظهور و بروز شایستگی‌هایشان وجود نداشت. حتی در همین زمینه، امام علی(ع) نیز برخی از دشمنان و مخالفان خود را نمی‌کشتند، چراکه ممکن بود از نسل آنان انسان‌های صالحی پدید آیند.

هنگامی که این انسان‌های شایسته از نسل افراد ناصالح متولد شدند و به عرصه آمدند، دیگر نابودی نسل پیشین مانعی نداشت. بر همین اساس، امام صادق(ع) می‌فرمایند که امام زمان(عج) نیز ظهور نخواهند کرد تا ودیعه‌های الهی آشکار شوند و پس از آن، حضرت با دشمنان خدا وارد مبارزه خواهند شد.

بخشی دیگر از حکمت‌هایی که در روایات درباره غیبت مطرح شده، به شخص امام مربوط است. کسانی که ائمه پیشین را درک کرده بودند، حتی در دوره امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام عسکری(ع)، شاهد بودند که ائمه(ع) با حکومت‌هایی مواجه بودند که در برابر آنان قرار می‌گرفتند و حتی آنان را به شهادت می‌رساندند. بنابراین، این پرسش مطرح بود که امام آینده چگونه می‌تواند به گونه‌ای زندگی کند که حکومت‌های ظالم نتوانند به ایشان دسترسی پیدا کنند.

از این منظر، یکی از علل غیبت حضرت، مصون ماندن ایشان از کشته شدن به دست حکومت‌های جور است. اگر امام در میان مردم و به صورت آشکار حضور داشته باشد، طبیعی است که در دسترس حکومت‌های ظالم قرار می‌گیرد و همان‌گونه که با پدران ایشان رفتار کردند، با حضرت نیز برخورد خواهند کرد. اگر قرار باشد امام زنده بماند، یکی از لوازم آن، غیبت و پنهان بودن از دسترس این حکومت‌هاست.

در روایات مربوط به احتمال کشته شدن امام زمان(عج)، ائمه(ع) معمولاً از واژه «قتل» استفاده نکرده‌اند، بلکه با اشاره به گردن یا شکم خود، به آسیب و خطری که در صورت حضور آشکار امام در جامعه متوجه ایشان می‌شد، اشاره کرده‌اند. بنابراین، یکی از حکمت‌های غیبت می‌تواند مصون ماندن حضرت از چنین آسیبی باشد.

امام صادق(ع) نیز فرمودند هنگامی که امام مهدی(عج) قیام می‌کنند، به این حکمت اشاره خواهند کرد که وقتی از شما بیمناک شدم، از میان شما گریختم.

در دسته دیگری از روایات، عامل دیگری برای غیبت مطرح شده است. انسانی که در یک جامعه زندگی می‌کند، باید از قوانین و احکام اجتماعی آن جامعه پیروی کند. ائمه پیشین نیز در دوران حکومت‌های جور، با شرایط اجتماعی و الزامات موجود مواجه بودند و در مواردی ناچار به بیعت با حاکم می‌شدند.

اما امام قائم(عج) قرار است در آینده قیام کنند و غیبت ایشان موجب می‌شود که پیش از قیام، به عنوان عضوی عادی از جامعه در چارچوب چنین الزامات اجتماعی قرار نگیرد. ائمه پیشین قانون‌گرا بودند و هنگامی که بیعتی انجام می‌دادند، آن را نفی نمی‌کردند و پیمان خود را نمی‌شکستند.

امام علی(ع) فرمودند هنگامی که امام قیام کند، بیعت هیچ‌کس بر گردن او نیست. از همین رو، ولادت حضرت پنهان و وجود ایشان غایب مانده است. امام صادق(ع) نیز فرمودند تا زمانی که حضرت قیام کنند، بیعت هیچ‌کس بر عهده ایشان نخواهد بود.

این روایات، بر قانون‌گرایی ائمه(ع) و پایبندی آنان به الزامات اجتماعی تأکید دارد. بنابراین، اگر قرار باشد امام در آینده قیام کند و از چنین تعهدی آزاد باشد، لازم است پیش از آن در جامعه حضور آشکار نداشته باشد.

در بحث حکمت غیبت، نکات دیگری نیز در روایات مطرح شده است. در برخی از این روایات، غیبت حجت الهی از میان جامعه به عنوان یکی از سنت‌های الهی معرفی شده است. از امام صادق(ع) روایت شده که یکی از سنت‌های خداوند این است که مردم در دوره‌های مختلف به شیوه‌های گوناگون مورد آزمایش قرار گیرند؛ گاهی حجت الهی در میان آنان حضور دارد و گاهی از میان آنها غایب می‌شود.

اینکه حجت الهی در چه زمانی در میان مردم حضور داشته باشد و چه زمانی از آنان غایب شود، به ملاک‌ها و مصلحت‌هایی بازمی‌گردد که ما از آنها آگاهی کامل نداریم. با این حال، سنت الهی بر این قرار گرفته که امام گاهی در جامعه حضور داشته باشد و گاهی از مردم غایب شود.

از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمودند هر یک از سنت‌هایی که درباره غیبت پیامبران وجود داشته، در مورد قائم ما نیز تحقق خواهد یافت؛ همان‌گونه و بدون تفاوت. در اینجا، به برخی از غیبت‌های پیامبران پیشین، مانند حضرت نوح و حضرت یوسف(ع)، اشاره شده است که در دوره‌هایی در میان مردم حضور داشتند و در دوره‌هایی از جامعه فاصله گرفتند.

در برخی روایات، حکمت غیبت فراتر از سطح فهم انسان بیان شده است. بر اساس این روایات، امام غایب است، اما علت و حکمت دقیق این غیبت، همانند برخی سنت‌های الهی در غیبت‌های پیشین، برای مردم روشن نیست و حقیقت آن پس از ظهور آشکار خواهد شد.

از امام صادق(ع) درباره علت غیبت امام پرسش شد. حضرت در پاسخ فرمودند که این غیبت به جهتی صورت گرفته که اجازه نداریم آن را برای شما بیان کنیم. سپس به سنت‌هایی اشاره کردند که در غیبت‌های پیامبران پیشین وجود داشته است.

در ادامه، حضرت برای توضیح این مسئله به ماجرای حضرت خضر و حضرت موسی(ع) تمثیل می‌کنند. حضرت خضر اقداماتی انجام می‌داد که برای حضرت موسی(ع) ـ با وجود آنکه خود پیامبر بود ـ پرسش‌برانگیز بود؛ از جمله اینکه چرا کشتی را سوراخ کرد. اما حضرت خضر هنگام جدایی، علت و حکمت کارهای خود را برای حضرت موسی بیان کرد.

از این ماجرا می‌توان دریافت که ممکن است حکمت یک امر الهی در همان زمان برای انسان آشکار نباشد و در زمان دیگری حقیقت آن روشن شود. درباره غیبت امام زمان(عج) نیز چنین است و ممکن است وجه و حکمت کامل آن پس از ظهور حضرت آشکار شود.

این مسئله، استدلال لطیفی نیز دارد. امام صادق(ع) فرمودند هنگامی که بدانیم خداوند حکیم و دقیق است، درمی‌یابیم که همه کارهای خداوند بر اساس حکمت انجام می‌شود؛ حتی اگر ما نتوانیم به طور دقیق بدانیم که چرا یک امر خاص رخ داده است.

بنابراین، انسان به همه دلایل و حکمت‌های غیبت امام زمان(عج) دسترسی ندارد. آنچه در روایات بیان شده، مجموعه‌ای از دلایل و حکمت‌هایی است که بخشی از آنها به مردم، بخشی به شخص امام و بخشی به هدف و فلسفه امامت مربوط می‌شود و در کنار همه این موارد، حکمت‌هایی نیز وجود دارد که فراتر از فهم ماست و هنوز به آنها دسترسی نداریم.