ه مناسبت روز جهانی دیابت؛ بررسی آمارهای ایران و جهان و پیوند پیشگیری از بیماری با مسئولیت انسان در برابر سلامت خود

مراقبت از بدن یک مسئولیت است؛ دیابت از نگاه علم پزشکی و آموزه‌های اسلامی

میلیون‌ها ایرانی با دیابت زندگی می‌کنند؛ بیماری‌ای که گاهی سال‌ها بدون نشانه آشکار پیشرفت می‌کند. یافته‌های پزشکی و آموزه‌های اسلامی، هرکدام از زاویه‌ای متفاوت، اهمیت مراقبت از بدن، اعتدال در تغذیه و پیشگیری از آسیب را یادآور می‌شوند.

مبلغ – سرویس سبک زندگی: تصور کنید فردی هر روز صبح با عجله از خانه خارج می‌شود، صبحانه را با یک نوشیدنی شیرین جایگزین می‌کند، ساعت‌های طولانی پشت میز می‌نشیند و شب‌ها نیز فرصتی برای پیاده‌روی ندارد. شاید در ظاهر اتفاق نگران‌کننده‌ای رخ ندهد، اما تکرار چنین عاداتی می‌تواند در کنار عوامل ژنتیکی و محیطی، خطر ابتلا به دیابت نوع دو را افزایش دهد.

دیابت از آن بیماری‌هایی است که ممکن است مدت‌ها بی‌سروصدا پیشرفت کند. تشنگی غیرمعمول، تکرر ادرار، خستگی، کاهش وزن ناخواسته یا تاری دید از نشانه‌های احتمالی آن هستند؛ با این حال، بسیاری از مبتلایان به دیابت نوع دو در مراحل اولیه علامت مشخصی ندارند.

ابعاد این بیماری بسیار گسترده‌تر از تصور عمومی است. براساس یازدهمین اطلس فدراسیون بین‌المللی دیابت که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۸۹ میلیون بزرگسال ۲۰ تا ۷۹ ساله در جهان با دیابت زندگی می‌کردند؛ یعنی تقریبا یک نفر از هر ۹ بزرگسال. این گزارش پیش‌بینی می‌کند تعداد مبتلایان تا سال ۲۰۵۰ به ۸۵۳ میلیون نفر برسد.

در ایران نیز مسئله جدی است. براساس داده‌های فدراسیون بین‌المللی دیابت، در سال ۲۰۲۴ حدود ۵ میلیون و ۴۵۴ هزار بزرگسال ایرانی به دیابت مبتلا بودند؛ رقمی معادل حدود ۹ درصد جمعیت بزرگسال مورد بررسی. این آمار نشان می‌دهد دیابت مسئله‌ای محدود به چند خانواده نیست و با سلامت عمومی جامعه ارتباط مستقیم دارد.

اما همه انواع دیابت یکسان نیستند. در دیابت نوع یک، دستگاه ایمنی بدن به سلول‌های تولیدکننده انسولین آسیب می‌زند و فرد برای ادامه زندگی به انسولین نیاز دارد. این نوع دیابت نتیجه خوردن شیرینی یا کم‌تحرکی نیست. در دیابت نوع دو، بدن نمی‌تواند به‌خوبی از انسولین استفاده کند و به‌تدریج تنظیم قند خون مختل می‌شود.

اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، سابقه خانوادگی و افزایش سن از عوامل موثر بر خطر دیابت نوع دو هستند. البته افراد لاغر و جوان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. بنابراین نباید بیماری را نشانه ضعف اراده یا بی‌مسئولیتی فرد دانست.

سازمان جهانی بهداشت تاکید می‌کند تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن متناسب و پرهیز از دخانیات می‌توانند به پیشگیری یا به تاخیر انداختن دیابت نوع دو کمک کنند. این توصیه‌ها ساده به نظر می‌رسند، اما اجرای آنها در زندگی روزمره همیشه آسان نیست.

برای نمونه، در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، چای شیرین، نوشابه، شیرینی و حجم زیاد برنج سفید بخشی از الگوی غذایی روزانه است. مسئله حذف کامل یک ماده غذایی نیست؛ بلکه مقدار مصرف، ترکیب وعده‌ها و مجموع عادت‌های تغذیه‌ای اهمیت دارد. جایگزین کردن نوشیدنی شیرین با آب، افزایش مصرف سبزیجات و توجه به اندازه وعده‌ها می‌تواند بخشی از تغییر تدریجی سبک زندگی باشد.

تحرک نیز لزوما به معنای ثبت‌نام در باشگاه ورزشی نیست. پیاده‌روی تند، استفاده از پله‌ها یا کمتر نشستن در طول روز می‌تواند مفید باشد. توصیه عمومی سازمان جهانی بهداشت برای بزرگسالان، دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی هوازی با شدت متوسط در هفته است؛ هرچند برنامه مناسب افراد دارای بیماری زمینه‌ای باید با شرایط آنان هماهنگ شود.

اهمیت مراقبت از دیابت فقط به عدد قند خون محدود نمی‌شود. بالا ماندن قند خون در طول زمان می‌تواند به چشم‌ها، کلیه‌ها، اعصاب و قلب آسیب برساند. در مقابل، تشخیص زودهنگام، مصرف منظم داروهای تجویزشده و پیگیری پزشکی به کاهش خطر عوارض کمک می‌کند. قطع خودسرانه انسولین یا داروهای دیابت، حتی با اصلاح تغذیه، می‌تواند خطرناک باشد.

این مسئله یک بعد خانوادگی نیز دارد. فرد مبتلا زمانی بهتر می‌تواند برنامه درمانی خود را دنبال کند که اعضای خانواده به جای سرزنش او، در اصلاح عادت‌های مشترک مشارکت کنند. تهیه غذای متعادل برای همه اعضای خانواده و پیاده‌روی مشترک، نمونه‌هایی از تبدیل مراقبت فردی به مسئولیت جمعی هستند.

در آموزه‌های اسلامی نیز بدن انسان موضوع توجه اخلاقی است. قرآن در آیه ۳۱ سوره اعراف، در کنار اجازه بهره‌مندی از خوردن و آشامیدن، نسبت به زیاده‌روی هشدار می‌دهد. این آیه را نباید دستورالعمل اختصاصی درمان دیابت دانست، اما مضمون اعتدال در مصرف با یکی از اصول مهم تغذیه سالم قابل مقایسه است.

وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

ترجمه: بخورید و بیاشامید، اما زیاده‌روی نکنید؛ زیرا خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.

در رساله حقوق امام سجاد علیه‌السلام نیز درباره حق شکم آمده است:

وَحَقُّ بَطْنِكَ أَنْ لَا تَجْعَلَهُ وِعَاءً لِلْحَرَامِ، وَلَا تَزِيدَ عَلَى الشِّبَعِ.

ترجمه: حق شکم تو این است که آن را ظرف خوراک حرام قرار ندهی و بیش از اندازه سیری نخوری.

این روایت درباره حقوق اخلاقی بدن سخن می‌گوید، نه درباره بیماری دیابت یا درمان آن. با این حال، توجه آن به پرهیز از زیاده‌روی در خوردن، زمینه‌ای برای گفت‌وگو میان اخلاق دینی و توصیه‌های علمی امروز فراهم می‌کند؛ گفت‌وگویی که در آن، دانش پزشکی مرجع تشخیص و درمان بیماری باقی می‌ماند.