مبلغ – سرویس معارف: در ادبیات جامعه‌شناسی مدرن، تشکیل یک جامعه منسجم بدون وجود چسب اجتماعی و حس تعلق عمیق میان شهروندان ناممکن است. رابرت پاتنام، جامعه‌شناس نامدار معاصر، در تحلیل‌های خود پیرامون سرمایه اجتماعی میان دو مفهوم پیوند درون‌گروهی و پل ارتباطی تمایز می‌گذارد. پیوند نخست گروه‌های هم‌تبار، هم‌نژاد یا هم‌زبان را به هم متصل می‌کند، در حالی که هنر واقعی در ساخت یک مدنیت پایدار، توانایی ایجاد پل میان گروه‌های ناهمگون، غریبه و دارای پیشینه‌های نابرابر اقتصادی و قبیله‌ای است.
جامعه یثرب در آستانه ورود پیامبر اکرم با بحرانی چندلایه روبه‌رو بود. از یک سو کینه‌های دیرینه و صدساله میان دو قبیله بزرگ اوس و خزرج که در جنگ‌های خانمان‌سوز نمایان شده بود، هنوز در زیر خاکستر تعصبات پنهان بود. از سوی دیگر، ورود مهاجرانی بی‌پناه، دارایی‌باخته و رانده‌شده از مکه، جامعه میزبان را با چالش‌های اقتصادی، فرهنگی و روانی روبه‌رو می‌کرد. مهاجران پیوندهای قبیله‌ای خود را از دست داده بودند و در شهری غریب بدون سرمایه و خانه حضور داشتند. اگر این چالش با ابزارهای بوروکراتیک خشک یا اردوگاه‌های موقت پناهجویان مدیریت می‌شد، بذر خشم طبقاتی و حس حقارت در دل جامعه تازه متولد شده ریشه می‌دواند.
در این نقطه تاریخی، پیامبر اسلام ابتکاری بی‌بدیل به نام پیمان برادری یا عقد اخوت را به اجرا گذاشت. این ابتکار یک اعلامیه کلی، نصیحت اخلاقی روی منبر یا موعظه‌ای انتزاعی درباره دوست داشتن دیگران نبود؛ بلکه یک قرارداد حقوقی، عاطفی و رفتاری چهره‌به‌چهره بود. پیامبر مهاجر و انصاری را دو به دو در کنار هم نشاند و مسئولیت متقابل برادری را بر دوش آنان گذاشت. با این اقدام، تعلقات سنتی خون و نژاد که ستون فقرات جاهلیت بودند، جای خود را به پیوند فکری، روحی و هدفمند دادند. ثروتمند در کنار تهیدست و فردی از قبیله‌ای پرنفوذ در کنار انسانی بی‌قبیله نشستند تا هندسه جدیدی از کرامت انسانی شکل بگیرد.
پیامد عینی این برادری ساختارمند، بازتعریف مفهوم مالکیت و ایثار بود. تاریخ‌نگاران ثبت کرده‌اند که انصار خانه‌ها، نخلستان‌ها و دارایی‌های روزمره خود را بدون هیچ‌گونه منت با برادران مهاجر خویش شریک شدند. این پیوند چنان عمیق بود که در ماه‌های نخست حتی حق ارث نیز بر مدار همین عقد اخوت تنظیم شده بود تا زمانی که نظام اجتماعی تثبیت شد و روابط حقوقی به سامان معمول خود بازگشت. پیامبر نشان داد که زیست مشترک اخلاقی نیازمند سازوکارهای مشخص اجتماعی است؛ ساختارهایی که بتوانند حس غریبگی را بزدانند و همدلی نظری را به مشارکتی واقعی در زندگی مادی تبدیل کنند.
نکته بنیادین دیگر در مهندسی این پیمان، پیوند دادن خود پیامبر با علی بن ابی‌طالب بود. در فرآیند پیمان برادری، هنگامی که همه افراد با هم‌پیمان خویش پیوند خوردند، پیامبر دست علی را گرفت و او را برادر خویش در این جهان و جهان واپسین نامید. این انتخاب نشان داد که برادری اسلامی دارای یک قطب‌نمای معرفتی و کمال‌گراست؛ پیوندی که از سطح روابط روزمره فراتر می‌رود و عالی‌ترین نمونه همراهی، وزارت و هم‌افقی معنوی را پیش چشم جامعه نوپا قرار می‌دهد. الگوی پیوند میان پیامبر و علی، پیامی روشن داشت: اوج برادری در همراهی بی‌قیدوشرط با فضیلت و استقامت در مسیر حق معنا پیدا می‌کند.
این دگرگونی سترگ، تعریفی تازه از هویت خلق کرد. تفاوت انسان‌ها دیگر نه در اصالت نیاکان یا بزرگی ثروت، بلکه در ظرفیت آنان برای مهرورزی، مسئولیت‌پذیری و دفاع از حق ارزیابی می‌شد. پیامبر اسلام با این طراحی رفتاری، بستر ذهنی و روانی پیروزی‌های بزرگ بعدی مسلمانان را ساخت؛ زیرا سپاهی که از درون با پیوند برادری حقیقی به یکدیگر گره خورده باشد، در برابر هجوم بیگانگان و امواج تردید هرگز از هم نمی‌پاشد.
این رویداد تاریخی و قواعد دگرگون‌کننده آن، در متون وحیانی و روایی با دقت و ظرافت تمام ثبت شده و ریشه‌های نظری آن در کتب معتبر معین است:
۱. قرآن کریم این دگرگونی عظیم روانی و پایان کینه‌های دیرینه قبیله‌ای را به عنوان نعمتی بزرگ از سوی خداوند معرفی می‌کند (سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳):
«وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا»
و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید آن‌گاه که با یکدیگر دشمن بودید، پس میان دل‌های شما الفت داد و به نعمت او با هم برادر شدید.
۲. در منابع تاریخی و روایی معتبر گزارش شده است که پیامبر هنگام جاری ساختن این پیمان بنیادین، یاران خود را به سوی یک پیوند الهی دوسویه فراخواند و خود نیز با علی بن ابی‌طالب پیوند برادری بست (الغدیر، جلد ۳، صفحه ۱۱۶، به نقل از کهن‌ترین متون سیره):
«آخَى رَسُولُ اللَّهِ بَيْنَ أَصْحَابِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فَقَالَ: تَآخَوْا فِي اللَّهِ أَخَوَيْنِ أَخَوَيْنِ، ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ: هَذَا أَخِي»
رسول خدا میان یاران خود از مهاجران و انصار پیمان برادری بست و فرمود: در راه خدا دو به دو برادر شوید، سپس دست علی بن ابی‌طالب را گرفت و فرمود: این برادر من است.
( https://lib.eshia.ir/15083/3/116 )
۳. پیامبر اکرم با تصریح بر جایگاه یگانه علی بن ابی‌طالب، افق این پیوند اخلاقی را از قلمرو مناسبات مادی دنیا فراتر برده و آن را حقیقتی جاودان اعلام فرمود (بحارالانوار، جلد ۳۸، صفحه ۳۳۶):
«أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَوَزِيرِي وَوَارِثِي»
تو برادر من در دنیا و آخرت، و وزیر و وارث من هستی.
(https://lib.eshia.ir/71860/38/336 )