به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مقام رضا از والاترین مراتب بندگی و عبودیت خداوند متعال به شمار میرود. این مقام زمانی در وجود انسان شکل میگیرد که بنده نسبت به آنچه خداوند برای او مقدر کرده خشنود باشد و خواستهای مستقل از خواست الهی در دل نداشته باشد.
بنابر روایت الشیعه، در قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع) نیز بارها به جایگاه رضا و تسلیم در برابر اراده الهی اشاره شده است که در ادامه به برخی از مهمترین آنها میپردازیم.
مقام رضا چیست؟
«رضا» از ریشه «رضی» یا «رضو» گرفته شده و مفاهیمی همچون اختیار کردن، برگزیدن، خوشدلی، همداستانی و تسلیم را دربرمیگیرد.[1] عالمان اخلاق نیز با تکیه بر آموزههای قرآن و روایات، مقام رضا را چنین توصیف کردهاند: انسان به آنچه در زندگی نصیبش میشود و خداوند برای او مقدر کرده است، خشنود باشد و در برابر آن اعتراض نکند.[4]
از نگاه برخی بزرگان اخلاق، مقام رضا به معنای خشنودی بنده از خداوند در تمام عرصههای زندگی است. بالاترین مرتبه این مقام نیز از والاترین درجات کمال انسانی و یکی از بزرگترین جایگاههای اهل محبت و جذبه الهی محسوب میشود.[5]
حقیقت مقام رضا
حقیقت رضا تنها به این معنا نیست که انسان تلاش کند خداوند از او راضی باشد؛ بلکه در مرتبهای بالاتر، بنده باید به جایی برسد که خودش نیز نسبت به قضا و قدر الهی خشنود باشد. از این منظر، رضا را میتوان در دو بخش بررسی کرد:
۱. رضایت خداوند از بنده
در این مرحله، انسان تلاش میکند رفتار و زندگی خود را به گونهای تنظیم کند که مورد رضایت خداوند قرار گیرد. رضایت الهی زمانی حاصل میشود که بنده از مسیر فرمان خدا خارج نشود و در رفتار و تصمیمهای خود، خواست و رضای پروردگار را در نظر داشته باشد.[6] این همان حقیقت اسلام و تسلیم در برابر خدای سبحان است.
۲. رضایت بنده از خداوند
در این مرتبه، انسان تلاش میکند نسبت به قضا و قدر الهی رضایت داشته باشد؛ یعنی در برابر تقدیرات و قوانین خداوند تسلیم شود و آنها را بپذیرد. این تسلیم هم قوانین تشریعی و احکام دینی را شامل میشود و هم قوانین تکوینی حاکم بر جهان را.
میان این دو نوع رضا نیز ارتباطی متقابل وجود دارد؛ زیرا هر اندازه انسان در برابر قوانین تشریعی و تکوینی خداوند تسلیمتر باشد، زمینه رضایت الهی از او نیز بیشتر فراهم میشود.
در پاسخ به درخواست حضرت موسی(ع) از خداوند که از پروردگار خواست او را به رضای خویش راهنمایی کند، چنین آمده است: «رضایت من در رضایت تو به قضای من است.»[7] مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی نیز در رساله «اوصاف الاشراف» مینویسد: «رضای خداوند از بندهاش آنگاه حاصل میشود که رضای بنده از خدای بزرگ حاصل شود.»[8]
بنابراین، حقیقت مقام رضا آن است که انسان در برابر آنچه خداوند برای او رقم زده، گرفتار اعتراض و چونوچرا نشود و نسبت به خواست الهی دلگیر و خشمگین نباشد.
مقام رضا در قرآن
قرآن کریم نیز در آیات مختلف به مقام رضا و رابطه متقابل رضایت میان بنده و پروردگار اشاره کرده است. دو نمونه از این آیات عبارتاند از:
۱. نفس راضیه و مرضیه
خداوند متعال در سوره فجر میفرماید:
«يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً؛[9] به سوى پروردگارت بازگرد، در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است.»
در این آیه، نفس انسان با دو وصف «راضیه» و «مرضیه» معرفی شده است. رسیدن دل به آرامش و اطمینان در برابر پروردگار، با رضایت انسان از خداوند پیوند دارد؛ یعنی بنده در برابر آنچه خداوند برای او مقدر میکند، کمترین اعتراض و چونوچرایی نداشته باشد؛ خواه این تقدیر در حوزه تکوین باشد یا به احکام و قوانین تشریعی مربوط شود.
هنگامی که بنده از خداوند راضی باشد، خداوند نیز از او خشنود خواهد شد؛ چراکه عاملی جز خروج بنده از مسیر بندگی نمیتواند موجب خشم الهی شود.[10]
۲. رضایت خداوند و بندگان از یکدیگر
در آیه دیگری میخوانیم:
«وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنصَارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ؛[11] پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانى که به نیکی از آنها پیروی کردند، خداوند از آنها خشنود گشت و آنها نیز از او خشنود شدند.»
بر این اساس، رضایت بنده از خداوند زمانی تحقق پیدا میکند که نسبت به فرمانهای الهی احساس کراهت نداشته باشد، آنچه خداوند نهی کرده دوست نداشته باشد و در برابر قضا و تقدیر او نیز تسلیم باشد. به بیان دیگر، انسان باید هم در حوزه تکوین و هم در عرصه تشریع، خود را در برابر اراده خداوند تسلیم کند.[12]
مقام رضا در کلام اهلبیت(ع)
اهلبیت(ع) در بالاترین مراتب تسلیم و رضا در برابر خداوند قرار داشتند و هیچگاه در برابر تقدیر الهی مخالفتی از خود نشان ندادند. در بخشی از زیارت جامعه کبیره درباره آنان آمده است:
«وَ صِرْتُمْ فِي ذَلِكَ مِنْهُ إِلَى اَلرِّضَا؛[13] و در این راه به مقام رضا رسیدید.»
رضا نسبت به خواست و فرمان خداوند از جمله مقامات بلند اولیای الهی است. امام سجاد(ع) در روایتی میفرماید:
«أَعْلَى دَرَجَةِ اَلزُّهْدِ أَدْنَى دَرَجَةِ اَلْوَرَعِ وَ أَعْلَى دَرَجَةِ اَلْوَرَعِ أَدْنَى دَرَجَةِ اَلْيَقِينِ وَ أَعْلَى دَرَجَةِ اَلْيَقِينِ أَدْنَى دَرَجَةِ اَلرِّضَا؛[14] بالاترین درجه زهد، پایینترین درجه پارسایی است و بالاترین مرتبه پارسایی، کمترین درجه یقین است و بالاترین درجه یقین، پایینترین درجه خشنودی از خدا است.»
امامان معصوم(ع) به عالیترین مرتبه رضا دست یافته بودند و هر آنچه را خداوند برای آنان میخواست، با جان و دل میپذیرفتند. آنان در مسیر انجام رسالت الهی دشواریها و رنجهای فراوانی را تحمل کردند، اما در برابر خواست پروردگار تسلیم بودند. از همین رو، حضرت اباعبدالله الحسین(ع) فرمود:
«رِضَى اَللَّهِ رِضَانَا أَهْلَ اَلْبَيْتِ؛[15] رضایت خداوند، رضایت ما اهل بیت است.»
در روایات معصومان(ع)، رضا و تسلیم از نشانههای ایمان کامل، بالاترین مرتبه یقین و یکی از جلوههای شکرگزاری معرفی شده است. بنده شاکر کسی است که در برابر خواست الهی تسلیم باشد. در حدیث قدسی آمده است:
«مَنْ لَمْ يَرْضَ بِقَضَائِي وَ لَمْ يَشْكُرْ لِنَعْمَائِي وَ لَمْ يَصْبِرْ عَلَى بَلاَئِي فَلْيَتَّخِذْ رَبّاً سِوَايَ؛[16] هر کس به قضای من راضی نیست و شاکر نعمتهای من نیست و بر بلای من صبر نمیکند، پس پروردگار دیگری انتخاب کند.»
یکی از مهمترین عوامل رسیدن به مقام رضا و تسلیم در برابر قضای الهی، شناخت خداوند است. هرچه معرفت انسان نسبت به پروردگار بیشتر باشد، تسلیم او در برابر خواست خداوند نیز افزایش خواهد یافت. امام باقر(ع) در این باره میفرماید:
«أَحَقُّ مَنْ خَلَقَ اَللَّهُ بِالتَّسْلِيمِ لِمَا قَضَى اَللَّهُ مَنْ عَرَفَ اَللَّهَ؛[17] سزاوارترین خلق خدا به تسلیم در برابر قضای او، کسی است که خداشناس باشد.»
امام سجاد(ع) نیز پس از درخواست محبت خالصانه الهی و قرار گرفتن در شمار دوستان خاص خداوند، میفرماید:
«رَضَّيْتَهُ بِقَضَائِكَ؛[18] به حکم و قضای تو، رضایت دارم.»
مراتب و منازل مقام رضا
مقام رضا نیز مانند بسیاری از مقامات سلوک، دارای درجات و مراحل مختلف است. امام خمینی در کتاب «شرح حدیث جنود عقل و جهل»، برای رضا و تسلیم سه مرتبه و منزل را بیان میکند و معتقد است سالک با پیمودن این مراحل میتواند به وصال و لقای الهی برسد.
منزل نخست؛ رضا به ربوبیت الهی
نخستین مرحله، نفی ربوبیت غیر خدا و پذیرفتن ربوبیت حضرت حق است. سالک در این منزل خود را از سلطه شیطان خارج کرده و تحت ربوبیت خداوند قرار میدهد و به این وضعیت رضایت میدهد.[19]
در این مرحله، انسان تنها خداوند را خالق و آفریننده جهان نمیداند، بلکه ادامه حیات موجودات و تدبیر همه امور را نیز وابسته به اراده او میبیند. چنین باوری موجب میشود تکالیفی را که از طریق پیامبر(ص) و امام(ع) به او رسیده، صرفاً باری سنگین تلقی نکند؛ بلکه با شوق، از فرمانها و نواهی الهی پیروی کند و زندگی خود را بر اساس دستورات خداوند تنظیم نماید.
منزل دوم؛ رضا به قضا و قدر الهی
مرحله دوم، خشنودی از قضا و قدر الهی است. در این مرتبه، سالک نسبت به رخدادهای خوشایند و ناخوشایند زندگی و هر آنچه خداوند برای او مقدر کرده، رضایت پیدا میکند و همه آنها را عطیهای از سوی پروردگار میبیند.
رسیدن به این مرحله زمانی امکانپذیر است که انسان به رحمت و رأفت الهی معرفت پیدا کند و باور داشته باشد که آنچه خداوند در این جهان برای بندگانش مقدر میکند، در مسیر تربیت آنان، رسیدن به کمالات نفسانی و شکوفایی فطرت الهی آنهاست.[20]
امام علی(ع) نقل میکند که پیامبر(ص) در شب معراج از خداوند پرسید: «ای پروردگار من، کدام عمل برتر است؟» خداوند فرمود:
«لَيْسَ شَيْءٌ عِنْدِي أَفْضَلَ مِنَ اَلتَّوَكُّلِ عَلَيَّ وَ اَلرِّضَا بِمَا قَسَمْتُ؛[21] هیچ چیز نزد من برتر از توکل کردن بر من و خشنود بودن به آنچه قسمتش کردهام، نیست.»
منزل سوم؛ رضا به رضای الهی
سومین و بالاترین منزل، رضایت به رضای خداوند است. سالک پس از عبور از دو مرحله پیشین، به مرتبهای میرسد که در برابر حق تعالی چنان فانی میشود که دیگر خود را مستقل نمیبیند.
به تعبیر امام خمینی، در این مرتبه بنده حتی از خشنودی خویش نیز عبور میکند و رضایت او کاملاً تابع رضای الهی میشود؛ به گونهای که اراده او با اراده خداوند هماهنگ میگردد.[22]
جمعبندی
مقام رضا یکی از والاترین مراتب بندگی است؛ مرتبهای که انسان در آن نسبت به آنچه خداوند در عرصه تکوین و تشریع برای او مقدر کرده، خشنود و تسلیم است. حقیقت این مقام تنها پذیرفتن تقدیرات الهی نیست، بلکه هماهنگ شدن خواست بنده با اراده و رضای پروردگار است.
قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع) بر جایگاه رضا در مسیر کمال انسان تأکید کردهاند و از رضایت متقابل میان خداوند و بنده سخن گفتهاند. بر اساس بیان امام خمینی، این مقام دارای سه مرحله است: رضا به ربوبیت الهی، رضا به قضا و قدر و رضا به رضای الهی؛ مراتبی که انسان را در مسیر تسلیم و بندگی کامل خداوند پیش میبرد.
پینوشتها
[1] ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج ۲، ص ۴۰۲.
[2] حسینی زبیدی، تاج العروس، ج ۱۹، ص ۴۶۳.
[3] دهخدا، لغتنامه، ج ۸، ص ۱۲۱۲۱.
[4] انصاری، منازل السائرین، ص ۸۶.
[5] موسوی خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۱۶۲.
[6] جوادی آملی، تفسیر موضوعی، ج ۱۱، ص ۳۷۸.
[7] شهید ثانی، مسکَّن الفؤاد، ص ۱۹۹.
[8] طوسی، اوصاف الاشراف، ص ۱۶۱.
[9] فجر/۲۷ و ۲۸.
[10] طباطبایی، المیزان، ج ۲۰، ص ۴۷۷.
[11] توبه/۱۰۰.
[12] طباطبایی، المیزان، ج ۹، ص ۵۰۹.
[13] مجلسی، بحارالانوار، ج ۹۹، ص ۱۲۹.
[14] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۹، ص ۳۳۴.
[15] مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۳۶۶.
[16] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۹، ص ۱۳۲.
[17] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۱۵۳.
[18] مجلسی، بحارالانوار، ج ۹۱، ص ۱۴۸.
[19] خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۱۶۶.
[20] خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۱۶۸.
[21] مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۲۱.
[22] خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۱۶۷.