به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مدرسه یکی از نخستین فضاهایی است که کودک پس از خانواده، حضور در جمع همسالان را در آن تجربه میکند؛ محیطی که در آن برای نخستینبار با دوستیهایی خارج از چارچوب خانواده، رقابت، شکست، موفقیت، قوانین اجتماعی و حتی گاهی بیعدالتی روبهرو میشود.
بنابر روایت ایبنا،با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی، بار دیگر نیمکتها، صدای زنگ مدرسه، حیاطهای پرهیاهو، دفترهای مشق و دیدار با همکلاسیها به بخش مهمی از زندگی میلیونها کودک و نوجوان بازمیگردند. البته تجربه مدرسه تنها به زندگی روزمره محدود نمیشود و سالهاست که این محیط یکی از فضاهای پرکاربرد و محبوب در ادبیات کودک و نوجوان نیز به شمار میآید.
در بسیاری از آثار کودک و نوجوان، مدرسه صرفاً محلی برای رخ دادن اتفاقات داستان نیست؛ بلکه فضایی است که شخصیتها در آن دوست پیدا میکنند، با رقیب روبهرو میشوند، شکست را تجربه میکنند، به موفقیت میرسند، با قوانین کنار میآیند و نخستین تجربههای اجتماعی خود را پشت سر میگذارند. برخی از این آثار روایتی واقعگرایانه دارند و برخی دیگر، فضای مدرسه را با دنیای خیال، جادو و ماجراجویی پیوند میزنند.
به مناسبت آغاز سال تحصیلی، نگاهی داریم به چند اثر شناختهشده فارسی و ترجمهشده که مدرسه و خاطرات مربوط به آن، جایگاه مهمی در جهان داستانی آنها دارد.
«هری پاتر»؛ مدرسهای که خودش به یک جهان تبدیل شد
تقریباً نمیتوان فهرستی از داستانهای مدرسهای ادبیات نوجوان تهیه کرد و نام «هری پاتر» را در آن ندید. مجموعه هفتجلدی جی.کی. رولینگ، مدرسه شبانهروزی هاگوارتز را به یکی از شناختهشدهترین مدارس در ادبیات جهان تبدیل کرده است.
هری پاتر در یازدهسالگی وارد هاگوارتز میشود و بخش قابل توجهی از دوران نوجوانی خود را در این مدرسه میگذراند. کلاسهای جادو، امتحانها، مسابقات، خوابگاهها، معلمان، دوستیها، رقابتها و ماجراهایی که میان دانشآموزان شکل میگیرد، سهم مهمی در پیشبرد داستان دارند.
هرچند عنصر فانتزی بخش جداییناپذیر این مجموعه است، بسیاری از تجربههای شخصیتهای آن برای نوجوانان آشنا به نظر میرسد؛ از پیدا کردن یک دوست نزدیک و رقابت با همکلاسیها گرفته تا نگرانی از امتحان و روبهرو شدن با معلمان سختگیر. همین تلفیق تجربههای آشنای مدرسه با دنیای جادو، هاگوارتز را به یکی از ماندگارترین مدارس در ادبیات نوجوان تبدیل کرده است.
«آنی شرلی در گرین گیبلز»؛ مدرسه، دوستی و تجربه سالهای نوجوانی
«آنی شرلی در گرین گیبلز» اثر لوسی ماد مونتگمری نیز از آثار کلاسیک ادبیات کودک و نوجوان است که بخشی از زندگی شخصیت اصلی آن در فضای مدرسه سپری میشود.
آنی، دختر یتیمی است که وارد خانوادهای جدید میشود و بهتدریج زندگی تازهای را تجربه میکند. مدرسه یکی از مهمترین محیطهایی است که او در آن با همسالان خود ارتباط برقرار میکند و روابط دوستانه و رقابتهایش شکل میگیرد.
ارتباط آنی با همکلاسیها، اتفاقات مدرسه و بهخصوص دوستی و رقابت او با گیلبرت، بخش قابل توجهی از خاطرات دوران رشد این شخصیت را شکل میدهد. از این منظر، کتاب تنها داستان زندگی یک دختر نوجوان نیست، بلکه تصویری از بخشی از تجربه اجتماعی کودکی و نوجوانی نیز به مخاطب ارائه میکند.
«بچه مثبت مدرسه»؛ بازگشت به فضای مدرسه ایرانی
در ادبیات تألیفی فارسی نیز آثاری وجود دارند که مدرسه را نه در فضایی خیالی، بلکه در بستر زندگی و خاطرات اجتماعی ایرانی روایت میکنند.
«بچه مثبت مدرسه» نوشته یاسر عرب، یکی از آثاری است که مخاطب را به فضای مدرسه و تجربه دانشآموزی در ایران میبرد. این کتاب با پرداختن به فضای آموزشی و خاطرات مرتبط با مدرسه، میتواند برای مخاطبانی که تجربهای مشابه داشتهاند، حالوهوایی نوستالژیک ایجاد کند.
اهمیت چنین آثاری در این است که مدرسه ایرانی را به عنوان بخشی از خاطره مشترک چند نسل به تصویر میکشند؛ خاطرهای که در آن معلم، همکلاسی، شیطنتهای دانشآموزی، قوانین مدرسه و اتفاقات روزمره کلاس، سالها بعد به بخشی از حافظه دوران بزرگسالی تبدیل میشوند.
«خاطرات مدرسه»؛ جایی که خاطره به داستان بدل میشود
«خاطرات مدرسه» نوشته سیما شیخخطیبی نیز از آثاری است که حتی عنوان آن، مخاطب را مستقیماً به فضای خاطرهانگیز مدرسه میبرد.
در این دسته از آثار، جذابیت داستان الزاماً از یک اتفاق بزرگ یا ماجرایی خارقالعاده سرچشمه نمیگیرد. گاهی اتفاقات ساده و روزمره مدرسه میتوانند به ماده اولیه یک داستان تبدیل شوند. کلاس درس، زنگ تفریح، همکلاسیها، معلمها و اتفاقات کوچک هر روزه، همان تجربههایی هستند که بعدها در ذهن کودکان به خاطره تبدیل میشوند.
«مدرسه اشباح»؛ زمانی که مدرسه از دنیای واقعی فاصله میگیرد
مدرسه در ادبیات نوجوان همیشه قرار نیست تصویری شبیه مدرسه واقعی داشته باشد. «مدرسه اشباح» نوشته ژانفیلیپ آرو وینیو، نمونهای از آثاری است که فضای مدرسه را با عناصر ترسناک و خیالانگیز درهم میآمیزد.
در این کتاب، محیط مدرسه دیگر تنها فضایی برای کلاس درس و زنگ تفریح نیست، بلکه به مکانی عجیب، رازآلود و متفاوت تبدیل میشود. همین تغییر در فضای آشنا، یکی از جذابیتهای داستانهای مدرسهای برای مخاطب کودک و نوجوان است؛ چراکه نویسنده میتواند محیطی روزمره و شناختهشده را به جهانی ناشناخته و پرماجرا تبدیل کند.
«مدرسه عالی شرارت»؛ مدرسهای برای آموزش خلافکاری
در مجموعه «مدرسه عالی شرارت» نوشته مارک والدن، مفهوم مدرسه به شکلی کاملاً متفاوت به کار گرفته شده است.
در این داستان، مدرسهای وجود دارد که دانشآموزان آن به جای فراگیری آموزشهای معمول، برای تبدیل شدن به خلافکارانی حرفهای آموزش میبینند. این ایده طنزآمیز و وارونه، قواعد آشنای مدرسه را تغییر میدهد و زمینه را برای شکلگیری موقعیتهای متفاوت داستانی فراهم میکند.
این اثر نشان میدهد که «مدرسه» در ادبیات نوجوان لزوماً نباید یک محیط آموزشی واقعی باشد؛ نویسنده میتواند قواعد شناختهشده مدرسه را دگرگون کند و از همین محیط آشنا، جهانی تازه و متفاوت برای روایت داستان بسازد.
چرا مدرسه در ادبیات ماندگار شده است؟
وجه مشترک بسیاری از این آثار را شاید نباید فقط در خود مدرسه جستوجو کرد؛ آنچه اهمیت بیشتری دارد، تجربههایی است که شخصیتها در این محیط از سر میگذرانند.
مدرسه یکی از نخستین محیطهایی است که کودک در خارج از خانواده، حضور در جمع همسالان را تجربه میکند. او در این فضا با دوستیهایی مستقل از خانواده، رقابت، شکست، موفقیت، قوانین اجتماعی و گاهی حتی بیعدالتی مواجه میشود.
به همین دلیل، حتی در داستانی مانند «هری پاتر» که وقایع آن در یک مدرسه جادویی رخ میدهد یا در «مدرسه عالی شرارت» که مدرسهای خیالی برای آموزش خلافکاری است، بخشی از جذابیت داستان از تجربههایی سرچشمه میگیرد که مخاطب واقعی نیز با آنها آشنایی دارد.
آغاز سال تحصیلی میتواند فرصتی برای بازگشت دوباره به این داستانها باشد؛ داستانهایی که یادآوری میکنند مدرسه برای بسیاری از ما تنها جایی برای درس خواندن نبوده است. مدرسه یکی از نخستین صحنههای زندگی است که در آن دوست شدهایم، رقابت کردهایم، ترسیدهایم، خندیدهایم و سرانجام بخشی از کودکی و نوجوانی خود را در آن ساختهایم.