نگاهی به تنوع پوشش زنان ایرانی و ضرورت گفت‌وگو درباره حجاب، هویت و انتخاب فردی

حجاب و انتخاب مسئولانه؛ روایت تنوع و امکان گفت‌وگو

تنوع پوشش زنان در خیابان‌ها، دانشگاه‌ها و محیط‌های کاری ایران، پرسش‌های تازه‌ای درباره هویت دینی و انتخاب فردی ایجاد کرده است. تجربه زنان با نگرش‌های متفاوت نشان می‌دهد که گفت‌وگو و احترام متقابل، بخش مهمی از مواجهه فرهنگی با مسئله حجاب است.

مبلغ – سرویس جامعه: پوشش زنان در جامعه ایرانی، دیگر صرفاً موضوعی درباره انتخاب یک نوع لباس یا میزان پایبندی به یک هنجار دینی نیست. خیابان‌های شهرهای بزرگ، محیط‌های دانشگاهی، محل‌های کار و حتی شبکه‌های اجتماعی، تصویری از تنوع نگرش‌ها و سبک‌های پوشش زنان ارائه می‌کنند؛ از زنانی که چادر را بخشی از هویت دینی و فرهنگی خود می‌دانند تا کسانی که حجاب را با سبک‌های متنوع پوشش ترکیب می‌کنند و زنانی که اساساً ترجیح می‌دهند بدون پوشش سر در فضای عمومی حضور داشته باشند. این تنوع، پرسش‌هایی فراتر از مسئله پوشش ایجاد کرده است: زنان چه معنایی برای انتخاب خود قائل‌اند؟ خانواده‌ها چگونه با تفاوت نگرش نسل‌ها مواجه می‌شوند؟ و سیاست فرهنگی چگونه می‌تواند به جای تشدید تقابل، زمینه گفت‌وگو و همزیستی را فراهم کند؟

تجربه کشورهای مسلمانی مانند ترکیه و مالزی نیز نشان می‌دهد که رابطه میان پوشش، هویت دینی و انتخاب فردی، موضوعی یک‌بعدی نیست. در این کشورها، هم تجربه محدودیت برای زنان محجبه و هم فشارهای اجتماعی بر زنان بدون حجاب گزارش شده است. از همین رو، بررسی این تجربه‌ها می‌تواند به فهم دقیق‌تری از ضرورت احترام به تنوع و پرهیز از تبدیل پوشش به معیاری برای قضاوت درباره شخصیت و صلاحیت اجتماعی زنان کمک کند.

خیابان ایرانی؛ پوشش‌های متفاوت و تجربه‌های گوناگون

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تحولات اجتماعی سال‌های اخیر ایران، آشکارترشدن تنوع سبک‌های پوشش زنان در فضای عمومی است. این تغییر را نمی‌توان صرفاً به دو گروه زنان محجبه و بدون حجاب تقسیم کرد. در میان زنان محجبه نیز طیف گسترده‌ای از انتخاب‌ها وجود دارد؛ از چادر و پوشش‌های سنتی تا روسری‌های رنگی، مانتوهای کوتاه‌تر و بلند، لباس‌های آزاد و ترکیب‌های متنوعی که در چارچوب برداشت‌های متفاوت از پوشش متعارف شکل گرفته‌اند.

گزارش روزنامه فایننشال تایمز با عنوان «ایمان و مد: زنان ایرانی در حال بازتعریف قواعد حجاب» در سال ۲۰۲۴، به بخشی از این تحولات پرداخته است. این گزارش نشان می‌دهد که برخی زنان محجبه ایرانی، به‌ویژه پس از تحولات اجتماعی سال ۱۴۰۱، به سمت استفاده از روسری‌های رنگی، دامن‌های بلند و لباس‌هایی با طراحی متفاوت از پوشش‌های متعارف گذشته رفته‌اند. طراحان لباس و فعالان حوزه مد نیز به این تقاضای جدید پاسخ داده‌اند.

نکته قابل توجه در این گزارش، تفاوت میان دو گروه از زنان است: گروهی که همچنان حجاب را انتخابی دینی می‌دانند، اما خواهان آزادی بیشتر در شکل و سبک پوشش خود هستند؛ و گروهی که اساساً پوشاندن مو را انتخاب نمی‌کنند. بنابراین، تغییرات اجتماعی را نمی‌توان صرفاً به تقابل میان دینداری و بی‌دینی فروکاست.

گزارش همچنین به اختلاف‌نظر در میان زنان مذهبی درباره حدود پوشش و مشروعیت سبک‌های جدید اشاره می‌کند. به این ترتیب، حتی در میان کسانی که اصل حجاب را پذیرفته‌اند نیز درباره شکل مطلوب آن توافق کاملی وجود ندارد.

گزارش فایننشال تایمز؛ Faith and fashion: Iranian women revamp hijab rules

در سوی دیگر این طیف، گزارش رادیو اروپای آزاد در اکتبر ۲۰۲۵ با عنوان «خیابان‌های ایران دگرگون شده‌اند؛ زنان بیشتری از حجاب اجباری فاصله می‌گیرند» به گفت‌وگو با ۱۲ زن در هفت شهر ایران پرداخته است. روایت‌های این زنان از تغییر تدریجی رفتارهای پوششی و افزایش حضور زنان بدون روسری در خیابان‌ها، کافه‌ها و رستوران‌ها حکایت دارد.

در این گزارش، زینب رحیمی، روزنامه‌نگار ایرانی، از تجربه خود و تغییراتی می‌گوید که در فضای عمومی شهر مشاهده کرده است. روایت او نشان می‌دهد که برای بخشی از زنان، کنارگذاشتن پوشش اجباری صرفاً تغییر در ظاهر نیست، بلکه با احساس استقلال در تصمیم‌گیری درباره بدن و هویت شخصی پیوند خورده است.

گزارش رادیو اروپای آزاد؛ Iran’s Streets ‘Transformed’

این دو گزارش، دو وجه متفاوت از تحولات پوشش در ایران را نشان می‌دهند: بازتعریف سبک حجاب در میان زنان محجبه و افزایش انتخاب پوشش بدون روسری در میان گروهی دیگر. کنار هم قرارگرفتن این تجربه‌ها، تصویری پیچیده‌تر از جامعه ایرانی ارائه می‌کند؛ جامعه‌ای که در آن نمی‌توان همه زنان را با یک الگوی واحد از دینداری، سبک زندگی یا نگرش فرهنگی توضیح داد.

حجاب و انتخاب؛ آنچه پژوهش‌ها درباره نگرش جامعه می‌گویند

برای فهم دقیق‌تر این تحولات، توجه به نگرش عمومی جامعه نیز ضروری است. نظرسنجی‌های انجام‌شده درباره حجاب نشان می‌دهند که اختلاف‌نظر درباره اصل پوشش و به‌ویژه نحوه مواجهه با زنان، ابعاد مختلفی دارد.

گزارش پژوهشی دانشگاه مریلند با عنوان «نگرش عمومی ایرانیان در دوره ریاست‌جمهوری ابراهیم رئیسی»، بر اساس نظرسنجی مارس ۲۰۲۴، سه موضع متفاوت درباره حجاب را بررسی کرده است. مطابق نتایج این پژوهش، ۱۷٫۳ درصد پاسخ‌دهندگان معتقد بودند زنان باید در انتخاب پوشش عمومی آزادی بیشتری داشته باشند و در صورت رعایت‌نکردن حجاب اسلامی نباید با آنان برخورد شود. ۳۷٫۹ درصد معتقد بودند زنان باید حجاب را رعایت کنند، اما در صورت رعایت‌نکردن آن نباید با آنان برخورد شود. در مقابل، ۴۲ درصد از برخورد با زنانی که حجاب اسلامی را رعایت نمی‌کنند حمایت کرده‌اند.

این ارقام نشان می‌دهد که حتی در میان کسانی که حجاب را یک هنجار مطلوب اجتماعی می‌دانند، الزاماً درباره شیوه مواجهه با زنان مخالف این هنجار توافق وجود ندارد. در مجموع، بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان با برخورد با زنان بدون حجاب موافق نبوده‌اند.

گزارش دانشگاه مریلند؛ The Raisi Period: Iranian Public Attitudes on Domestic Issues

اهمیت این یافته در تفکیک دو مسئله است: اعتقاد فردی به یک هنجار دینی و پذیرش شیوه‌های الزام‌آور برای تحقق آن. این دو الزاماً یکسان نیستند و سیاست‌گذاری فرهنگی بدون توجه به این تمایز، ممکن است بخشی از ظرفیت اجتماعی گفت‌وگو را از بین ببرد.

از سوی دیگر، نباید زنان محجبه را نیز گروهی یکدست تصور کرد که همگی نگرش مشابهی درباره شیوه ترویج حجاب دارند. پژوهشی درباره ۱۲۰۰ زن محجبه در مناطق مختلف تهران که در سال ۱۴۰۲ انجام شده و در نشریه «پژوهش‌نامه سبک زندگی» منتشر شده است، نشان می‌دهد که خانواده، احساس امنیت، باورهای دینی و هویت شخصی از جمله عوامل مؤثر در انتخاب حجاب بوده‌اند. در همین پژوهش، ۷۶٫۳ درصد پاسخ‌دهندگان معتقد بوده‌اند که تذکر به زنان بدون حجاب به مشاجره و تعارض منجر می‌شود و ۵۶ درصد نیز تذکر را بی‌فایده دانسته‌اند.

این نتایج نشان می‌دهد که حتی در میان زنان محجبه نیز درباره کارآمدی مواجهه مستقیم و تذکر اجتماعی تردید وجود دارد.

ترکیه؛ عبور از محدودیت‌های پوشش و مسئله احترام متقابل

تجربه ترکیه برای بررسی رابطه میان پوشش و انتخاب فردی اهمیت ویژه‌ای دارد. این کشور در بخش مهمی از تاریخ جمهوری خود، محدودیت‌هایی برای استفاده از حجاب در دانشگاه‌ها و برخی نهادهای عمومی اعمال کرد. این محدودیت‌ها به‌تدریج کاهش یافتند و در نهایت، ممنوعیت پوشش اسلامی در نهادهای دولتی نیز در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ برطرف شد.

گزارشی پژوهشی از آژانس خبری آناتولی در دسامبر ۲۰۲۳ با عنوان «چالش‌های زنان مسلمان محجبه در ترکیه» به تجربه ۲۰ زن محجبه در بازار کار پرداخته است. همه مشارکت‌کنندگان این پژوهش در شش سال گذشته تجربه ردشدن درخواست استخدام یا محدودیت شغلی به دلیل استفاده از حجاب را گزارش کرده‌اند.

در یکی از روایت‌های این گزارش، زنی به نام مروه که برای استخدام در یک رستوران زنجیره‌ای اقدام کرده بود، می‌گوید کارفرما به او اعلام کرده است که با حجاب نمی‌تواند در بخش پذیرایی فعالیت کند، اما امکان اشتغال در بخش ظرف‌شویی را دارد. روایت‌های مشابهی نیز از محیط‌های دانشگاهی، درمانی و خدماتی در این پژوهش ثبت شده است.

این گزارش نشان می‌دهد که حذف محدودیت قانونی در نهادهای عمومی، به‌تنهایی برای ازبین‌بردن تبعیض اجتماعی و شغلی کافی نیست. زنان محجبه همچنان ممکن است در برخی محیط‌های خصوصی با محدودیت‌هایی مواجه شوند که انتخاب پوشش آنها را به مانعی برای پیشرفت حرفه‌ای تبدیل می‌کند.

گزارش آژانس آناتولی؛ Facing Islamophobia: The Challenges for Visibly Muslim Women in Türkiye

در عین حال، ترکیه با مسئله دیگری نیز روبه‌روست: فشارهای خانوادگی و اجتماعی بر زنانی که تصمیم به کنارگذاشتن حجاب می‌گیرند. پژوهشی منتشرشده در دانشگاه کوچ و دانشگاه‌های همکار در سال‌های اخیر، با مصاحبه با هشت زن تحصیل‌کرده‌ای که پیش‌تر محجبه بوده‌اند، نشان می‌دهد که برخی از این زنان برای تغییر پوشش خود ناچار به مذاکره با خانواده و محیط اجتماعی شده‌اند. در این تجربه‌ها، کنارگذاشتن حجاب گاه نه صرفاً یک تصمیم ظاهری، بلکه تلاشی برای بازتعریف هویت فردی در برابر انتظارات خانوادگی و اجتماعی بوده است.

این دو تجربه در کنار هم، یک نکته مهم را روشن می‌کنند: محدودکردن انتخاب پوشش تنها زمانی مسئله‌ساز نیست که فرد را به پوشیدن حجاب وادار کند؛ فشار برای کنارگذاشتن آن نیز می‌تواند به همان اندازه آزادی فردی را محدود کند.

مالزی؛ پیوند میان پوشش دینی، مد و هویت فردی

مالزی نمونه متفاوتی از رابطه میان حجاب و سبک زندگی ارائه می‌کند. در این کشور، پوشش اسلامی در دهه‌های اخیر با صنعت مد و فرهنگ مصرف پیوند گسترده‌ای پیدا کرده است. گسترش برندهای پوشاک اسلامی، حضور طراحان لباس و استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای معرفی سبک‌های متنوع حجاب، فضایی ایجاد کرده که در آن زنان می‌توانند پوشش دینی را با سلیقه و هویت شخصی خود ترکیب کنند.

روزنامه مالزیایی New Straits Times در گزارشی در مارس ۲۰۲۵ با عنوان «ایمان و مد در کنار یکدیگر»، به تحولات صنعت پوشاک پوشیده در این کشور پرداخته است. این گزارش با گفت‌وگو با فعالان صنعت مد، از جمله مدیران برندهای پوشاک، نشان می‌دهد که حجاب در مالزی از یک پوشش صرفاً کاربردی به بخشی از سبک زندگی و هویت بصری زنان تبدیل شده است.

فزرنا عزیز، مدیرعامل برند TudungPeople، در این گزارش توضیح می‌دهد که زنان مالزیایی به‌تدریج سبک‌های متنوعی از روسری، رنگ، پارچه و طراحی را تجربه کرده‌اند. برخی پوشش‌های سنتی و بلند را ترجیح می‌دهند و برخی دیگر از مدل‌های جدیدتر و کاربردی‌تر استفاده می‌کنند. به گفته او، انتخاب پوشش بیش از گذشته با سلیقه و سبک زندگی فردی پیوند خورده است.

نورال ذوالکفلی، مدیر خلاق برند Mimpikita، نیز بر این نکته تأکید می‌کند که پوشش پوشیده لزوماً به معنای محدودشدن انتخاب‌های زیبایی‌شناختی نیست و می‌تواند امکان بیان فردیت را نیز فراهم کند.

گزارش New Straits Times؛ Balancing Faith and Fashion

بااین‌حال، تجربه مالزی را نباید تصویری بی‌مسئله از آزادی انتخاب دانست. پژوهشی در دانشگاه وارویک با عنوان «گفتمان زنان مسلمان بدون حجاب در مالزی» بر اساس نزدیک به ۲۰ ساعت مصاحبه عمیق با زنان مسلمان بدون حجاب انجام شده است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که این زنان در برخی موقعیت‌های خانوادگی، اجتماعی و نهادی با قضاوت درباره دینداری و هویت خود مواجه‌اند. به بیان دیگر، گسترش صنعت مد اسلامی و تنوع سبک‌های پوشش لزوماً به معنای پذیرش کامل زنان با انتخاب‌های متفاوت نیست.

پژوهش دانشگاه وارویک؛ Discourses of the Non-Veiled

تجربه مالزی از این جهت برای ایران قابل توجه است که نشان می‌دهد ظرفیت فرهنگی و اقتصادی حجاب را می‌توان در حوزه‌هایی مانند طراحی لباس، صنعت مد، کارآفرینی زنان و تولید محتوای فرهنگی نیز جست‌وجو کرد. در عین حال، این تجربه یادآور می‌شود که ترویج یک سبک پوشش نباید به معیار سنجش دینداری یا ارزش اجتماعی زنان تبدیل شود.

سیاست فرهنگی؛ از مواجهه تقابلی تا گفت‌وگوی اجتماعی

مرور تجربه ایران، ترکیه و مالزی نشان می‌دهد که پوشش زنان در هر سه جامعه، با مجموعه‌ای از عوامل دینی، فرهنگی، خانوادگی و اجتماعی پیوند خورده است. در چنین شرایطی، سیاست فرهنگی نمی‌تواند صرفاً با تمرکز بر الزام یا تبلیغ یک الگوی ظاهری، به مسئله تنوع پوشش پاسخ دهد.

در ایران، یکی از ظرفیت‌های کمتر استفاده‌شده، توجه به تجربه‌های متنوع زنان محجبه و فعالان حوزه مد و فرهنگ است. تولید پوشاک متناسب با سلیقه نسل‌های مختلف، حمایت از طراحان داخلی، تقویت برندهای پوشاک ایرانی و فراهم‌کردن امکان حضور زنان محجبه در عرصه‌های فرهنگی و حرفه‌ای، می‌تواند بخشی از سیاست‌های ایجابی در این حوزه باشد.

در کنار آن، گفت‌وگو با زنانی که برداشت متفاوتی از حجاب دارند نیز اهمیت دارد. چنین گفت‌وگویی لزوماً به معنای توافق بر سر یک تعریف مشترک از پوشش نیست؛ بلکه می‌تواند به شناخت دلایل انتخاب‌های متفاوت و کاهش قضاوت‌های متقابل کمک کند. خانواده‌ها نیز در این میان نقش مهمی دارند. تجربه خانواده‌هایی که توانسته‌اند بدون تبدیل اختلاف‌نظر درباره پوشش به تعارض عمیق، روابط خود را حفظ کنند، می‌تواند برای فهم ظرفیت‌های گفت‌وگو در جامعه ایرانی ارزشمند باشد.

البته سیاست فرهنگی زمانی اعتبار پیدا می‌کند که میان ترویج یک ارزش و رعایت حقوق اجتماعی افراد تمایز قائل شود. اگر قرار است حجاب به‌عنوان یک ارزش دینی و فرهنگی معرفی شود، این معرفی باید از مسیر آگاهی‌بخشی، آموزش، تولید فرهنگی و اقناع اجتماعی دنبال شود؛ نه با تحقیر یا حذف کسانی که انتخاب دیگری دارند. به همین ترتیب، احترام به انتخاب زنان محجبه نیز باید در محیط‌های آموزشی، شغلی و اجتماعی تضمین شود.

تنوع پوشش؛ مسئله‌ای فراتر از ظاهر

حجاب در جامعه ایرانی هم‌زمان با باور دینی، هویت فرهنگی، تجربه خانوادگی و انتخاب فردی پیوند دارد. از همین رو، تقلیل آن به یک مسئله صرفاً انتظامی یا سیاسی، بخش مهمی از واقعیت اجتماعی را نادیده می‌گیرد. تجربه ترکیه نشان می‌دهد که محدودیت علیه زنان محجبه می‌تواند به تبعیض شغلی و اجتماعی منجر شود؛ تجربه مالزی نیز آشکار می‌کند که حتی در جامعه‌ای با حضور گسترده پوشش اسلامی، زنان بدون حجاب ممکن است با فشارهای اجتماعی مواجه باشند.

در ایران نیز تنوع روزافزون سبک‌های پوشش، ضرورت بازاندیشی در شیوه مواجهه فرهنگی با این مسئله را مطرح کرده است. شاید مهم‌ترین پرسش این نباشد که کدام سبک پوشش در جامعه فراگیرتر خواهد شد، بلکه این باشد که آیا زنان با انتخاب‌های متفاوت می‌توانند بدون تحقیر، طرد یا قضاوت درباره شخصیت و باورهایشان در کنار یکدیگر زندگی کنند؟

پاسخ به این پرسش، به ظرفیت جامعه برای پذیرش تفاوت‌ها و کیفیت گفت‌وگو میان خانواده‌ها، نهادهای فرهنگی و زنان وابسته است. حجاب برای گروهی از زنان انتخابی برخاسته از باور دینی و برای گروهی دیگر موضوعی محل اختلاف یا خارج از دایره انتخاب شخصی است. سیاست فرهنگی مؤثر باید بتواند این واقعیت متکثر را بشناسد و به جای تشدید مرزبندی‌ها، زمینه همزیستی اجتماعی را تقویت کند.