به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، برخی انسانها با سلامت جسمانی، هوش بالا و امکانات خانوادگی مناسب متولد میشوند؛ درحالیکه گروهی دیگر از همان آغاز زندگی با نابینایی، بیماری، فقر یا زندگی در مناطق جنگزده مواجهاند. این تفاوتها گاهی چنان عمیق است که فرصتهای زندگی افراد را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد.
چنین نابرابریهایی پرسشی جدی درباره عدالت خداوند در آفرینش ایجاد میکند. اگر خداوند عادل است، چرا انسانها را با شرایط متفاوتی به دنیا میآورد؟ آیا کسی که در خانوادهای ثروتمند و سالم متولد شده، از ابتدا شانس بیشتری برای سعادت دارد؟ آیا فردی که با معلولیت، فقر یا محرومیت اجتماعی روبهروست، از فرصت کمتری برای رسیدن به کمال برخوردار است؟
برای پاسخ به این مسئله باید میان تفاوت در شرایط آغاز زندگی، مسئولیت انسان در برابر انتخابهایش و سرنوشت نهایی او تمایز قائل شد. در نگاه اسلامی، عدالت الهی به معنای یکسان بودن امکانات همه انسانها نیست؛ بلکه به این معناست که هیچکس بیش از توان واقعی خود مسئول نیست و هیچ محدودیت خارج از اختیاری، بهخودیخود موجب محرومیت او از سعادت نخواهد شد.
تفاوت انسانها در شرایط تولد و آغاز زندگی
تولد انسان در خلأ و مستقل از نظام علل و اسباب اتفاق نمیافتد. هر فرد در پیوند با مجموعهای از عوامل زیستی، وراثتی، خانوادگی و اجتماعی به وجود میآید. ویژگیهای ژنتیکی، وضعیت سلامت والدین، شرایط دوران بارداری و محیط زندگی میتوانند بر ویژگیهای جسمی و تواناییهای اولیه فرزند تأثیر بگذارند.
اگر جسمانیهالحدوث بودن روح را بپذیریم، (۱) پیدایش روح نیز با فرایند تکوین جسمانی انسان پیوند دارد؛ بنابراین، هر فرد از آغاز پیدایش خود در موقعیت وجودی و شرایط خاصی قرار میگیرد. از این منظر، یکسان نبودن ویژگیهای جسمانی و امکانات اولیه انسانها، امری قابلانتظار است.
البته نباید همه تفاوتها را طبیعی و اجتنابناپذیر دانست. برای مثال، فقر ناشی از توزیع ناعادلانه ثروت میتواند دسترسی خانوادهها به غذای مناسب، مراقبتهای پزشکی و آموزش باکیفیت را محدود کند. جنگ، تبعیض و ظلم نیز ممکن است فرصتهای رشد کودکان را از بین ببرد.
بنابراین، بخشی از نابرابریهای انسانی نتیجه عوامل طبیعی و بخشی دیگر حاصل رفتارها و تصمیمهای نادرست انسانهاست. نمیتوان تمام محرومیتهای موجود در جهان را صرفاً به نظام آفرینش نسبت داد.
شرایط تولد، تمام آینده انسان را تعیین نمیکند
برخورداری از سلامت، ثروت و امکانات آموزشی میتواند مسیر رشد انسان را هموارتر کند؛ اما این امکانات لزوماً موفقیت را تضمین نمیکنند. در مقابل، محدودیتهای جسمی و اقتصادی نیز همیشه به معنای بسته شدن تمام راههای پیشرفت نیستند.
استعداد، تلاش، آموزش، پشتکار، حمایت دیگران و فرصتهایی که در طول زندگی ایجاد میشوند، همگی در شکلگیری آینده انسان نقش دارند.
برای نمونه، دکتر محمد خزائلی (۱۲۹۲ تا ۱۳۵۳ شمسی)، دانشمند و پژوهشگر نابینای ایرانی، در هجدهماهگی بر اثر بیماری آبله بینایی خود را از دست داد؛ اما با وجود این محدودیت، تحصیلاتش را ادامه داد و در رشتههای ادبیات فارسی و حقوق قضایی از دانشگاه تهران به درجه دکتری رسید.
خزائلی حافظ کل قرآن بود و در زمینههای ادبیات، فلسفه، تفسیر و حقوق اسلامی پژوهش میکرد. او همچنین در تأسیس آموزشگاههای بزرگسالان، مراکز آموزشی ویژه نابینایان و انجمنهای حمایت از نابینایان نقش داشت و از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۰ نماینده مردم اراک در مجلس شورای ملی بود. (۲)
نمونه دیگر، هاین واگنر، کارآفرین و ورزشکار نابینای اهل آفریقای جنوبی است. او از بدو تولد نابینا بوده و در کنار فعالیت حرفهای خود بهعنوان سخنران، در رقابتهای ورزشی دشواری مانند ماراتن و مسابقات سهگانه شرکت کرده است. (۳)
این نمونهها نشان میدهند که محدودیتهای جسمی لزوماً مانع همه شکلهای رشد و موفقیت نمیشوند. بااینحال، نباید از زندگی افراد موفق نتیجه گرفت که هر انسانی صرفاً با اراده و تلاش میتواند بر تمام موانع غلبه کند. فقر شدید، نبود آموزش، تبعیض و فقدان امکانات مناسب، موانعی واقعی و گاه بسیار سنگین هستند.
پس شرایط آغاز زندگی بر فرصتهای انسان تأثیر میگذارد، اما تمام ظرفیتها و آینده او را بهطور قطعی تعیین نمیکند.
سلامت و ثروت، معیار سعادت انسان نیست
در نگاه اسلامی، ارزش معنوی انسان با میزان ثروت، سلامت جسمانی یا ویژگیهای ظاهری او سنجیده نمیشود. آنچه در سعادت معنوی اهمیت دارد، ایمان، انتخابهای اخلاقی و اعمال انسان است.
قرآن کریم در این زمینه میفرماید:
«هر کس، مرد یا زن، کار شایسته انجام دهد و مؤمن باشد، او را به حیاتی پاکیزه زنده میداریم.» (۴)
این آیه نشان میدهد که حیات پاکیزه و ارزشمند با ایمان و عمل صالح ارتباط دارد، نه صرفاً با برخورداریهای مادی.
ممکن است فردی با امکانات فراوان زندگی کند، اما از آنها در مسیر نادرست استفاده کند؛ در مقابل، انسانی که با محدودیتهای جدی روبهروست، میتواند در محدوده توان و فرصتهای خود مسیر اخلاقی و معنوی ارزشمندی را طی کند.
بنابراین، شرایط اولیه زندگی نه تضمینکننده سعادت هستند و نه بهخودیخود موجب شقاوت. البته این سخن به معنای یکسان بودن فرصتهای معنوی همه انسانها نیست؛ بلکه نشان میدهد نمیتوان سرنوشت نهایی افراد را صرفاً از روی شرایط تولدشان تعیین کرد.
زندگی دنیا؛ عرصه انتخاب و آزمون الهی
در آموزههای اسلامی، دنیا عرصه انتخاب، تلاش و آزمون انسان است. قرآن کریم میفرماید:
«خداوند مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامیک نیکوکارترید.» (۵)
این آزمون برای همه انسانها به یک شکل نیست. فردی که از ثروت و امکانات بیشتری برخوردار است، ممکن است با آزمونهایی مانند نحوه استفاده از دارایی، رعایت حقوق دیگران و مسئولیتپذیری مواجه باشد. در مقابل، فرد محروم ممکن است در شرایط دشوارتری برای تأمین نیازهای اولیه، حفظ امید و استفاده از فرصتهای محدود خود قرار گیرد.
تفاوت شرایط زندگی میتواند زمینه آزمونهای متفاوتی را فراهم کند؛ اما این مسئله به معنای مطلوب بودن فقر، بیماری، جنگ یا محرومیت نیست.
اگر فقر و محرومیت نتیجه ظلم و بیعدالتی انسانها باشد، مقابله با آن یک مسئولیت اخلاقی و اجتماعی است. نمیتوان با این استدلال که دنیا محل آزمون است، از مسئولیت خود در برابر رنج دیگران چشمپوشی کرد.
عدالت خداوند بر اساس توان و شرایط واقعی انسانها
یکی از مهمترین مبانی پاسخ به مسئله تفاوت انسانها در آفرینش، اصل تناسب تکلیف با توانایی است.
قرآن کریم میفرماید:
«خداوند هیچکس را جز بهاندازه توانش تکلیف نمیکند.» (۶)
این آیه بیانگر آن است که مسئولیت و ارزیابی انسان باید با توان واقعی او تناسب داشته باشد. فردی که از سلامت، آموزش و امکانات مناسب برخوردار بوده، ممکن است فرصتهایی در اختیار داشته باشد که فرد محروم از آنها بیبهره است.
همچنین میزان آگاهی، امکان انتخاب، شرایط خانوادگی و اجتماعی و محدودیتهای واقعی هر فرد میتواند در ارزیابی عملکرد او مؤثر باشد.
از همین رو، عدالت الهی به معنای انتظار عملکرد یکسان از همه انسانها نیست؛ بلکه به معنای سنجیدن عملکرد هر فرد با توجه به شرایط واقعی اوست.
قرآن کریم در آیه دیگری میفرماید:
«برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.» (۷)
برای درک بهتر این موضوع میتوان مسابقهای را تصور کرد که شرکتکنندگان آن از نقطه شروع یکسانی حرکت نمیکنند. یکی از آمادگی و امکانات بیشتری برخوردار است و دیگری باید مسیر دشوارتری را طی کند.
اگر فقط به نتیجه نهایی نگاه کنیم و شرایط هر فرد را نادیده بگیریم، ممکن است ارزیابی دقیقی از تلاش و عملکرد او نداشته باشیم. عدالت در ارزیابی مستلزم توجه به تواناییها، امکانات، موانع و فرصتهای واقعی هر فرد است.
بنابراین، نمیتوان از کسی که با محرومیتهای خارج از اختیار خود مواجه بوده، همان انتظاری را داشت که از فردی برخوردار و دارای امکانات گسترده داریم.
جبران محرومیتها و رنجها در افق زندگی اخروی
یکی از ابعاد مهم پاسخ اسلامی به مسئله عدالت الهی، محدود نبودن زندگی انسان به دنیا است.
اگر زندگی انسان را صرفاً در همین جهان خلاصه کنیم، بسیاری از رنجها و محرومیتها بیپاسخ باقی میمانند. کودکانی که در جنگ جان خود را از دست میدهند، انسانهایی که تمام عمر با بیماری و معلولیت زندگی میکنند و افرادی که به دلیل فقر و ظلم از فرصتهای اساسی محروم میشوند، ممکن است در این دنیا فرصت جبران کامل نداشته باشند.
باور به آخرت، افق عدالت الهی را فراتر از عمر محدود دنیوی میبرد. در نگاه اسلامی، هیچ رنج و محرومیتی از قلمرو علم و عدالت خداوند بیرون نیست و جبران الهی به امکانات محدود این دنیا وابسته نمیماند.
در روایتی منسوب به امام صادق علیهالسلام، درباره پاداش مصائب مؤمن آمده است:
«اگر مؤمن از پاداش مصائب خود آگاه بود، آرزو میکرد بدنش با قیچی قطعهقطعه شود.» (۸)
مضمون این روایت، بیان عظمت پاداش اخروی در برابر برخی رنجهاست؛ نه اینکه رنج کشیدن بهخودیخود مطلوب باشد یا بتوان از آن برای توجیه ظلم و محرومیت استفاده کرد.
این باور بهویژه درباره کسانی اهمیت دارد که بدون اختیار خود با محرومیتهای سنگین مواجه شدهاند و فرصت جبران کامل شرایط زندگی را در دنیا نیافتهاند.
جمعبندی؛ تفاوت در آفرینش به معنای تبعیض در سرنوشت نیست
تفاوت انسانها در شرایط تولد، واقعیتی انکارناپذیر و گاه دردناک است؛ اما این تفاوتها بهتنهایی نشانه تبعیض در آفرینش یا دلیلی بر سعادتمند و بدبخت آفریده شدن برخی انسانها نیست.
بخشی از این تفاوتها از نظام علل و اسباب طبیعی ناشی میشود و بخشی دیگر، نتیجه رفتارها و ساختارهای ناعادلانه انسانی است. ساختارهایی که اصلاح آنها مسئولیتی بر دوش جامعه و انسانها میگذارد.
از سوی دیگر، شرایط آغاز زندگی بر فرصتهای رشد تأثیر میگذارند، اما لزوماً تمام ظرفیتهای انسان یا سرنوشت معنوی او را تعیین نمیکنند. خداوند انسانها را نه صرفاً بر اساس موقعیتی که ناخواسته در آن متولد شدهاند، بلکه با توجه به تواناییها، آگاهی، فرصتها، محدودیتها و انتخابهای واقعیشان ارزیابی میکند.
بنابراین، نابینایی، فقر یا تولد در منطقهای جنگزده به معنای محرومیت قطعی از سعادت نیست؛ همانگونه که سلامت، ثروت و هوش بالا نیز سعادت انسان را تضمین نمیکند.
عدالت الهی به معنای یکسان بودن نقطه آغاز زندگی همه انسانها نیست؛ بلکه به معنای آن است که هیچکس به دلیل محدودیتهای خارج از اختیار خود مورد ستم قرار نمیگیرد و عملکرد او متناسب با وسع واقعیاش سنجیده میشود. باور به آخرت نیز این امید را تقویت میکند که محرومیتها و رنجهایی که در دنیا جبران نشدهاند، در افق نهایی عدالت الهی بیپاسخ نخواهند ماند.
ازاینرو، تفاوت در شرایط آفرینش نه نشانه تعیین قبلی سرنوشت انسانهاست و نه مجوزی برای پذیرش نابرابری و بیعدالتی؛ بلکه هم ما را به فهم عمیقتر عدالت الهی فرامیخواند و هم مسئولیت ما را در برابر رنج و محرومیت دیگران یادآوری میکند.
پینوشتها
۱. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۹۸۱ م، ج ۸، ص ۳۹۳.
۲. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: ویکینور، «خزائلی، محمد»، دانشنامه تخصصی ویکینور: https://fa.wikinoor.ir/wiki/خزائلی،_محمد
۳. Wagner, Hein. “About Hein Wagner.” Hein Wagner: https://heinwagner.com/about-hein/
۴. سوره نحل، آیه ۹۷.
۵. سوره ملک، آیه ۲.
۶. سوره بقره، آیه ۲۸۶.
۷. سوره نجم، آیه ۳۹.
۸. «لو یعلم المؤمن ما له فی المصائب من الأجر لتمنى أن یقرض بالمقاریض»؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ ق، ج ۶۷، ص ۲۴۰.
منبع: مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی