دعا فقط برای روزهای سخت نیست؛ چرا امام سجاد(ع) بر «پیش‌دستی» تأکید دارد؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، دعا معمولاً در ذهن ما با لحظه‌های گرفتاری و اضطرار گره خورده است؛ اما در فرهنگ اسلامی، قرار نیست انسان صبر کند تا بلا برسد و بعد دست به دعا بردارد. امام زین‌العابدین(علیه‌السلام) در دعایی تأمل‌برانگیز، از خداوند می‌خواهد پیش از بلا عافیت، پیش از نیاز توانگری و پیش از گمراهی هدایت نصیب او کند؛ نگاهی که از «پیش‌دستی در دعا» به‌عنوان راهی برای مواجهه پیشگیرانه با گرفتاری‌ها سخن می‌گوید.

پیش‌دستی در دعا؛ پیش از آنکه بلا برسد

امام زین‌العابدین(علیه‌السلام) در یکی از فرازهای دعای خود، سه خواسته مهم را از خداوند سبحان مطرح می‌کند: پیش از بلا، عافیت؛ پیش از نیاز، توانگری و پیش از گمراهی، هدایت.

«فَامنُن عَلَيَّ قَبلَ البَلاءِ بِالعافِيَةِ، و قَبلَ الطَّلَبِ بِالجِدَةِ، و قَبلَ الضَّلالِ بِالرَّشادِ.»

در نگاه نخست ممکن است این پرسش مطرح شود که وقتی هنوز بیماری و بلایی نازل نشده، درخواست عافیت چه معنایی دارد؟ وقتی فقر و نیاز به وجود نیامده است، طلب توانگری برای چیست؟ و هنگامی که انسان هنوز گرفتار گمراهی نشده، درخواست هدایت چه مفهومی پیدا می‌کند؟

پاسخ را باید در جایگاه دعا در فرهنگ اسلامی جست‌وجو کرد. دعا در برابر عمل قرار ندارد، بلکه در کنار عمل معنا پیدا می‌کند. انسان وظیفه دارد اسباب و علل مادی و معنوی را فراهم کند و در همان حال، از خداوند بخواهد پیش از آنکه گرفتاری فرا برسد، زمینه عافیت و گشایش را برای او فراهم سازد.

از این منظر، دعا تنها واکنشی به یک حادثه ناگوار نیست؛ بلکه می‌تواند نوعی پیش‌دستی در برابر حوادث باشد. انسان پیش از آنکه بلا نازل شود، از خداوند عافیت می‌خواهد و پیش از آنکه نیازمند شود، از او توانگری و بی‌نیازی می‌طلبد.

در آداب دعا، بابی با عنوان «التقدّم فی الدعاء» مطرح شده است؛ یعنی انسان در دعا کردن پیش‌قدم باشد و دعا را به زمان گرفتاری محدود نکند. در روایات، میان کسی که در روزهای خوشی و ناخوشی با خداوند ارتباط دارد و کسی که تنها هنگام گرفتار شدن به یاد دعا می‌افتد، تفاوت گذاشته شده است.

از امام صادق(علیه‌السلام) روایت شده است:

«مَن تَقَدَّمَ فِي الدُّعاءِ استُجيبَ لَهُ‌ إذا نَزَلَ بِهِ البَلاءُ، و قالَتِ المَلائِكَةُ: صَوتٌ مَعروفٌ و لَم يُحجَب عَنِ السَّماءِ…»

کسی که در دعا کردن پیش‌دستی کند، هنگامی که بلا بر او فرود آید و دست به دعا بردارد، فرشتگان می‌گویند: این صدایی آشناست و از رسیدن دعای او به آسمان ممانعتی صورت نمی‌گیرد. اما کسی که پیش از گرفتاری اهل دعا نبوده است، وقتی بلا بر او فرود آید، فرشتگان می‌گویند: این صدا برای ما آشنا نیست.

این نگاه نشان می‌دهد که رابطه انسان با خدا نباید رابطه‌ای اضطراری و صرفاً مبتنی بر بحران باشد. دعا باید بخشی از زندگی انسان باشد؛ همان‌گونه که در روزهای سخت به خداوند پناه می‌بریم، در روزهای آرام نیز باید با او سخن بگوییم و از او خیر و عافیت بخواهیم.

قرآن کریم نیز کسانی را که تنها هنگام گرفتار شدن به خداوند روی می‌آورند، مورد نکوهش قرار داده است:

﴿فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ﴾

هنگامی که سوار کشتی می‌شوند، خدا را با اخلاص می‌خوانند؛ اما وقتی آنان را نجات می‌دهد و به خشکی می‌رساند، دوباره به شرک روی می‌آورند.

در حقیقت، قرآن این رفتار را به عنوان نمونه‌ای از ارتباط مقطعی و منفعت‌محور با خداوند معرفی می‌کند؛ ارتباطی که در هنگام خطر پررنگ می‌شود و با برطرف شدن خطر، به فراموشی سپرده می‌شود.

در این میان، داستان قوم یونس(علیه‌السلام) نمونه‌ای قابل تأمل از ایمان پیش از فرود آمدن بلا است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿فَلَوْ لا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ﴾

قوم یونس از این جهت استثنایی بودند که هنگامی که ایمان آوردند، ایمانشان پیش از تحقق عذاب اثر کرد و خداوند عذاب خوارکننده را از آنان در زندگی دنیا برداشت و آنان را تا مدتی بهره‌مند ساخت.

از این منظر، «پیش‌دستی در دعا» صرفاً به معنای زیاد دعا کردن نیست؛ بلکه به معنای ساختن رابطه‌ای مستمر با خداوند، پیش از آنکه انسان به نقطه اضطرار برسد است. کسی که در آسایش خدا را می‌خواند، در گرفتاری نیز با صدایی آشنا به سوی او بازمی‌گردد.

شاید به همین دلیل است که امام سجاد(علیه‌السلام) عافیت را پیش از بلا، توانگری را پیش از نیاز و هدایت را پیش از گمراهی طلب می‌کند؛ دعایی که به انسان می‌آموزد برای گشایش، همیشه نباید منتظر بسته شدن راه‌ها ماند.

منبع:شیعه کوئست