مقام حضرت زهرا(س) در قرآن؛ آیات و روایاتی درباره فضائل و شفاعت ایشان

حضرت فاطمه زهرا(س) در آیات و روایات اسلامی از جایگاهی ویژه برخوردارند؛ جایگاهی که پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) بارها به ابعاد مختلف آن اشاره کرده‌اند. از ارتباط نام و مقام آن حضرت با شب قدر و معرفی خانه ایشان به‌عنوان یکی از خانه‌های نورانی خداوند گرفته تا بشارت‌های الهی و مقام شفاعت در روز قیامت، مجموعه‌ای از آیات و روایات به منزلت بی‌نظیر بانوی گرامی اسلام اشاره دارند.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، برای شناخت مقام و شأن حضرت زهرا سلام‌الله علیها، باید به قرآن کریم و تفسیر آیات در کلام پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) مراجعه کرد. در این منابع، جلوه‌های گوناگونی از فضائل آن حضرت بیان شده است؛ به‌گونه‌ای که رسول خدا(ص) بارها از منزلت ویژه دختر گرامی خود نزد پروردگار سخن گفته‌اند و امیرالمؤمنین امام علی(ع) نیز حضرت زهرا(س) را الگویی کامل برای انسان‌ها معرفی کرده‌اند.

ائمه اطهار(ع) نیز هنگام یاد کردن از مادر بزرگوار خود، با نهایت احترام و تواضع از ایشان نام می‌بردند؛ رفتاری که نشان‌دهنده عظمت و جایگاه معنوی حضرت صدیقه طاهره(س) است.

بنابر روایت تسنیم، دکتر مریم فدایی، استاد دانشگاه و پژوهشگر اسلامی، در بررسی برخی از آیات قرآن کریم که در روایات به شأن و منزلت حضرت فاطمه زهرا(س) ارتباط داده شده‌اند، به ابعاد مختلف مقام آن حضرت پرداخته است. به گفته این پژوهشگر، برخی از بشارت‌های قرآنی درباره اهل ایمان، در بالاترین مرتبه خود به حضرت زهرا(س) و اهل‌بیت(ع) اختصاص دارد و در مواردی نیز به‌طور ویژه از آن بانوی بزرگوار سخن گفته شده است.

یکی از این بشارت‌ها به ماجرای حضور پیامبر اکرم(ص) در خانه دخترشان بازمی‌گردد؛ زمانی که رسول خدا(ص) حضرت زهرا(س) را در حال آسیاب کردن و رسیدگی به فرزندشان مشاهده کردند. پیامبر(ص) با دیدن سختی‌هایی که دخترشان تحمل می‌کرد، اشک ریختند و به ایشان وعده دادند که در برابر دشواری‌های دنیا، پاداش و آسایش جاودانه آخرت در انتظارشان خواهد بود.

در ادامه، برخی از آیات و روایاتی را مرور می‌کنیم که در منابع اسلامی برای تبیین مقام و منزلت حضرت زهرا(س) مورد توجه قرار گرفته‌اند.

ارتباط مقام حضرت زهرا(س) با حقیقت شب قدر
یکی از آیاتی که در روایات به مقام حضرت فاطمه زهرا(س) ارتباط داده شده، آیات سوره مبارکه قدر است. در برخی از روایات، حقیقت شب قدر با شناخت جایگاه آن حضرت پیوند خورده است؛ به این معنا که هرکس فاطمه زهرا(س) را آن‌گونه که شایسته است بشناسد، شب قدر را درک کرده است.

همچنین در روایات درباره علت نام‌گذاری آن حضرت به نام «فاطمه» آمده است که مردم از شناخت کامل حقیقت و مقام ایشان ناتوان هستند. این تعبیر، بیانگر عظمت جایگاهی است که شناخت ابعاد آن برای انسان‌ها آسان نیست.

خانه حضرت زهرا(س) در شمار خانه‌های نورانی خداوند
آیه ۳۶ سوره مبارکه نور نیز از جمله آیاتی است که در روایات تفسیری به منزلت خانه حضرت زهرا(س) اشاره دارد. خداوند متعال در این آیه می‌فرماید:

«فِی بُیوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ یذْکرَ فِیهَا اسْمُهُ یسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ»

یعنی این چراغ پرفروغ در خانه‌هایی قرار دارد که خداوند اجازه داده است جایگاه آن‌ها رفعت یابد و نام او در آن‌ها یاد شود؛ خانه‌هایی که صبح و شام در آن‌ها تسبیح و ستایش خداوند صورت می‌گیرد.

در روایتی آمده است که پیامبر اکرم(ص) این آیه را برای مردم تلاوت کردند. در همین هنگام، یکی از مسلمانان با اشاره به خانه امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) پرسید آیا این خانه نیز از همان خانه‌هاست؟ رسول خدا(ص) پاسخ دادند: بله، این خانه از برترین آن‌هاست.

در روایت دیگری نیز نقل شده است که وقتی ابن عباس درباره خانه‌های مورد اشاره در آیه پرسید، پیامبر(ص) خانه‌های پیامبران را معرفی کردند و با دست مبارک خود به خانه حضرت زهرا(س) اشاره فرمودند.

احترام ویژه پیامبر(ص) به حضرت زهرا(س) در خطاب و گفت‌وگو
یکی دیگر از جلوه‌های منزلت حضرت زهرا(س) در روایتی درباره آیه ۶۳ سوره نور بیان شده است. خداوند در این آیه می‌فرماید:

«لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَینَکمْ کدُعَاءِ بَعْضِکم بَعْضًا»

یعنی صدا کردن پیامبر را در میان خود، مانند صدا کردن یکدیگر قرار ندهید.

بر اساس روایتی از حضرت فاطمه زهرا(س)، پس از نزول این آیه، ایشان از خطاب قرار دادن پیامبر(ص) با عنوان «پدر جان» خودداری کردند و آن حضرت را «رسول‌الله» خطاب کردند.

پیامبر اکرم(ص) با شنیدن این خطاب، به دخترشان فرمودند که این آیه درباره ایشان و خانواده و نسلشان نازل نشده است؛ زیرا فاطمه از پیامبر(ص) است و پیامبر از فاطمه. سپس از دختر خود خواستند همچنان ایشان را پدر خطاب کند؛ چراکه این کلام موجب شادی قلب پیامبر(ص) و خشنودی خداوند می‌شود.

بشارت الهی به حضرت زهرا(س) و پاداش صبر در دنیا
در میان بشارت‌های قرآنی، آیه‌ای از سوره مبارکه ضحی در روایات به حضرت زهرا(س) ارتباط داده شده است. خداوند در این آیه می‌فرماید:

«وَ لَسَوْفَ یعْطِیک رَبُّک فَتَرْضَى»

یعنی به‌زودی پروردگارت آن‌قدر به تو عطا خواهد کرد که خشنود شوی.

در روایتی نقل شده است که پیامبر اکرم(ص) روزی وارد خانه دخترشان شدند و ایشان را در حالی مشاهده کردند که با وجود مسئولیت‌های خانه و رسیدگی به فرزند، مشغول آسیاب کردن بودند و لباس ساده‌ای بر تن داشتند.

رسول خدا(ص) با مشاهده این شرایط متأثر شدند و به حضرت زهرا(س) فرمودند سختی‌های دنیا را تحمل کنند؛ چراکه شیرینی و آسایش ابدی آخرت در انتظار ایشان است.

حضرت زهرا(س) نیز در پاسخ، بر شکرگزاری در برابر نعمت‌های الهی تأکید کردند. این روایت، جلوه‌ای از صبر، بندگی و رضایت آن حضرت در برابر اراده خداوند را به تصویر می‌کشد.

مقام شفاعت حضرت زهرا(س) در روز قیامت
یکی از ابعاد مهم منزلت حضرت فاطمه زهرا(س)، مقام شفاعت و یاری‌رسانی ایشان به مؤمنان در روز قیامت است. اگرچه قرآن کریم به اصل موضوع شفاعت اشاره کرده، تبیین مصادیق آن را باید در روایات پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) جست‌وجو کرد.

در همین زمینه، شیخ صدوق در تفسیر آیه‌ای از قرآن کریم به روایتی از پیامبر اکرم(ص) اشاره کرده است. بر اساس این روایت، رسول خدا(ص) از جبرئیل(ع) پرسیدند چرا حضرت فاطمه(س) در آسمان‌ها «منصوره» و در زمین «فاطمه» نامیده می‌شود؟

جبرئیل(ع) در پاسخ توضیح داد که آن حضرت در زمین فاطمه نامیده شده‌اند؛ زیرا دوستداران و پیروان ایشان از آتش جهنم دور نگه داشته می‌شوند و در آسمان‌ها منصوره خوانده شده‌اند؛ چراکه در روز قیامت به یاری مؤمنان می‌شتابند.

در این روایت، تعبیر «یومئذ یفرح المؤمنون بنصرالله» نیز به یاری حضرت زهرا(س) از محبان و دوستداران ایشان در قیامت تفسیر شده است.

بشارت قرآن به حضرت زهرا(س) و ذریه ایشان در روز قیامت
آیه دیگری که در روایات به جایگاه حضرت زهرا(س) و فرزندان ایشان ارتباط داده شده، آیه ۱۰۳ سوره انبیاء است. خداوند در این آیه می‌فرماید:

«لَا یحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکبَرُ وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِکةُ هَذَا یوْمُکمُ الَّذِی کنتُمْ تُوعَدُونَ»

یعنی وحشت بزرگ، آنان را اندوهگین نمی‌کند و فرشتگان به استقبالشان می‌آیند و می‌گویند: این همان روزی است که به شما وعده داده شده بود.

در روایتی از پیامبر اکرم(ص) درباره این آیه آمده است که منظور از این گروه، حضرت فاطمه زهرا(س)، فرزندان و شیعیان ایشان هستند؛ کسانی که در روز قیامت از هراس بزرگ در امان خواهند بود.

نور حضرت زهرا(س) از نور الهی است
از دیگر روایاتی که در بیان مقام معنوی حضرت فاطمه زهرا(س) مورد توجه قرار گرفته، روایتی درباره آیه نور است. خداوند در ابتدای این آیه از سوره مبارکه نور می‌فرماید:

«اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کمِشْکاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ»

در روایتی از پیامبر اکرم(ص) درباره این آیه، نور حضرت فاطمه(س) به نور خداوند نسبت داده شده است. این تعبیر در کنار دیگر روایات، از جایگاه ویژه آن بانوی بزرگوار در منظومه معارف اسلامی حکایت دارد.

مجموع این آیات و روایات، تصویری از ابعاد مختلف شخصیت حضرت زهرا(س) ارائه می‌دهد؛ بانویی که در منابع روایی، با حقیقت شب قدر، خانه نور، بشارت الهی و شفاعت مؤمنان در روز قیامت پیوند خورده است. شناخت این فضائل، راهی برای آشنایی عمیق‌تر با جایگاه دخت گرامی پیامبر اسلام(ص) و الگوگیری از سیره معنوی و اخلاقی ایشان به شمار می‌رود.