به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، گاهی بزرگ‌ترین خسارت یک دزدی، پولی نیست که از دست می‌رود؛ بلکه فرصت‌هایی است که دیگر هرگز بازنمی‌گردند. حکایت «گدای نابینا و دزد بینوا» روایت مردی است که با برداشتن سرمایه دیگری، ناخواسته سه سال از عمر و فرصت زندگی او را گرفت؛ داستانی اخلاقی درباره عواقب بی‌انصافی، توجیه خطا و دشواری جبران خسارت‌های انسانی.
بنابر روایت مهر، حکایت‌های اخلاقی ادبیات فارسی، گاهی با روایت ماجراهایی ساده، به عمیق‌ترین لایه‌های رفتار انسان می‌پردازند. «گدای نابینا و دزد بینوا» نیز از همین دست حکایت‌هاست؛ داستانی درباره وسوسه، فریب وجدان و پیامدهای تصمیمی که در ابتدا شاید راهی برای نجات به نظر برسد، اما در نهایت زندگی چند نفر را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
رجب؛ مردی که سرمایه‌اش را در یک شب از دست داد
داستان از مردی به نام رجب آغاز می‌شود؛ مردی تهیدست و جویای کار که برای پیدا کردن شغل و جمع‌آوری سرمایه، از شهری به شهر دیگر سفر کرده بود. او پس از مدتی کار و زندگی با قناعت، توانسته بود مبلغی پس‌انداز کند؛ اما با از دست دادن شغلش، دوباره در آستانه فقر قرار گرفت.
رجب هرچه جست‌وجو کرد، کاری پیدا نکرد و سرانجام تصمیم گرفت به شهر خود بازگردد و با اندوخته‌اش کسب‌وکاری راه بیندازد. او که ماه رجب را فرصتی برای بازگشت به وطن به فال نیک گرفته بود، پول‌هایش را میان لباس‌های خود پنهان کرد و راهی کاروانسرایی در بیرون شهر شد تا صبح همراه کاروان حرکت کند.
در کاروانسرا، نوشته‌ای روی دیوار توجهش را جلب کرد: «نگهداری باروبنه مسافر با خود مسافر است.» رجب که نگران دارایی‌اش بود، بسته پول و وسایلش را زیر سر و پهلوی خود گذاشت و بند آن را به مچ دستش گره زد. تصور می‌کرد با این روش دیگر کسی نمی‌تواند سرمایه‌اش را بدزدد.
اما صبح هنگام بیدار شدن، با اتفاقی عجیب روبه‌رو شد. بند هنوز به مچ دستش بسته بود، ولی بسته و تمام دارایی‌اش ناپدید شده بود.
رجب با فریاد از دیگر مسافران کمک خواست و گفت هزار دینار پول و وسایلی به ارزش سیصد دینار را از دست داده است. مسافران همه‌جا را جست‌وجو کردند، اما اثری از دارایی او پیدا نشد. برخی حتی به ادعایش شک کردند و احتمال دادند خودش دزد باشد.
وقتی کاروان حرکت کرد، رجب نتوانست همراه دیگران برود. او حاضر نبود پس از ماه‌ها کار و صرفه‌جویی، دست خالی به وطن بازگردد. بنابراین در همان شهر ماند؛ ناامید و درمانده از اتفاقی که تمام برنامه‌های زندگی‌اش را برهم زده بود.
کیسه چرمی گدای نابینا و وسوسه‌ای تازه
رجب در جست‌وجوی سرپناه به مسجدی رفت که پیش‌تر نیز در آن اقامت کرده بود. خسته و اندوهگین روی حصیری نشست و به خواب رفت. مدتی بعد، صدای عصای مردی نابینا او را بیدار کرد؛ گدایی که در شهر رفت‌وآمد می‌کرد و از مردم کمک می‌گرفت.
مرد نابینا وارد مسجد شد و چند بار پرسید آیا کسی آنجاست که راه را به او نشان دهد یا مهری برای نماز در اختیارش بگذارد. رجب ابتدا سکوت کرد و خود را به نشنیدن زد.
گدا پس از آن‌که پاسخی نشنید، به سمت محراب رفت. سپس چند کتاب و جعبه مهر را کنار گذاشت، فرش را لوله کرد و از زیر آجرهای کف شبستان، کیسه‌ای چرمی بیرون آورد. کیسه را باز کرد، بسته کوچکی درون آن گذاشت و پس از مرتب کردن وسایل، دوباره از مسجد خارج شد.
رجب که تمام این صحنه را زیر نظر داشت، پس از رفتن گدا به سراغ کیسه رفت. وقتی آن را باز کرد، سیزده کیسه کوچک پر از پول دید. مجموع دارایی داخل کیسه هزار و سیصد دینار بود؛ درست به اندازه پول و ارزش وسایلی که خودش در کاروانسرا از دست داده بود.
رجب ابتدا از برداشتن پول‌ها شرم کرد، اما خیلی زود ذهنش شروع به ساختن توجیه کرد. با خود گفت گداست و مردم همیشه به او کمک می‌کنند؛ شاید این مبلغ تمام دارایی‌اش نباشد. از سوی دیگر، خودش نیز نیازمند است و سرمایه‌ای را که با زحمت به دست آورده، از دست داده است.
سرانجام تصمیم گرفت پول را به‌عنوان قرض بردارد و هر زمان توانست، آن را بازگرداند. حتی اتفاق‌های آن روز را نشانه‌ای از تقدیر دانست و با این تصور که شاید خداوند این پول را برای جبران خسارتش پیش روی او قرار داده، وجدان خود را آرام کرد.
رجب هزار دینار را برای خود برداشت و با سیصد دینار باقی‌مانده وسایل مورد نیازش را خرید. سپس به شهر خود بازگشت و کار خریدوفروش را آغاز کرد. ابتدا دست‌فروشی کرد، بعد دکانی گرفت و به گندم‌فروشی مشغول شد. کسب‌وکارش رونق گرفت و به‌تدریج به ثروت رسید. حتی به حج رفت و از آن پس حاجی رجب نامیده شد.
سه سال بعد؛ دیدار دوباره با صاحب پول
سه سال از آن ماجرا گذشت. رجب در این مدت بارها به یاد گدای نابینا افتاده بود و تصمیم داشت روزی او را پیدا کند و پولش را پس بدهد.
یک روز در بازار، همان گدا را دید. رجب که خود را مدیون او می‌دانست، سکه‌ای در دستش گذاشت و سراغ پولی را گرفت که چند سال پیش گم کرده بود.
اما همین پرسش کافی بود تا گدا دست او را بگیرد و فریاد بزند: «دزد را پیدا کردم! این مرد پول‌های مرا برداشته است.»
مردم دور آن‌ها جمع شدند و رجب تلاش کرد ماجرا را انکار کند. او گفت تنها برای احوال‌پرسی و کمک به مرد نابینا جلو آمده است؛ اما گدا بر شکایت خود پافشاری کرد و خواست او را نزد قاضی ببرند.
در محکمه، گدا توضیح داد که سه سال پیش کیسه پولش به سرقت رفته و اکنون دزد را پیدا کرده است. رجب نیز مدعی شد تنها از گم شدن پول او خبری شنیده و قصد داشته از روی خیرخواهی کمکش کند.
قاضی از هر دو نفر درباره ماجرا پرسید. گدا گفت از همان ابتدا تصمیم گرفته بود سرقت را با کسی در میان نگذارد. او می‌دانست کسی که مرتکب خطا شده، برای پنهان کردن حقیقت تلاش می‌کند، اما ممکن است روزی از رفتار یا سخنانش رسوا شود.
به همین دلیل، هر روز در میان مردم دعا می‌کرد که خداوند دارایی آن‌ها را از شر دزد حفظ کند. او می‌خواست سارق تصور کند همه از ماجرا خبر دارند و همین تصور، او را به واکنش وادارد.
به گفته گدا، تنها خودش و دزد از جزئیات سرقت اطلاع داشتند. بنابراین وقتی رجب از گم شدن پول سخن گفت، به هویت او پی برد.
قاضی از رجب خواست توضیح دهد خبر سرقت را از چه کسی شنیده است. رجب نتوانست پاسخی بدهد و سرانجام به دزدیدن کیسه اعتراف کرد.
او گفت در آن زمان خودش نیز سرمایه‌اش را از دست داده و به‌شدت نیازمند بوده است. سپس پیشنهاد کرد به‌جای هزار و سیصد دینار، هزار و پانصد دینار به گدا بپردازد تا شکایت پایان یابد و آبرویش حفظ شود.
گدا پذیرفت، اما شرط کرد توافق آن‌ها در صورت‌جلسه محکمه ثبت شود و قاضی و حاضران نیز آن را امضا کنند. رجب که می‌خواست هرچه زودتر از این ماجرا خلاص شود، پیشنهاد را قبول کرد.
پول بازگشت، اما سه سال فرصت زندگی جبران نشد
به نظر می‌رسید ماجرا با بازگرداندن پول و پرداخت مبلغی بیشتر پایان یافته است؛ اما گدا روز بعد دوباره به محکمه رفت. این بار حرف تازه‌ای داشت: سه سال پیش می‌توانست با هزار و سیصد دینار مقدار مشخصی گندم بخرد و از راه خریدوفروش آن زندگی آبرومندی برای خود بسازد؛ اما اکنون قیمت گندم دو برابر شده بود.
او توضیح داد که رجب فقط سرمایه‌اش را ندزدیده، بلکه فرصت کار و تجارت، امکان تغییر شرایط زندگی و سه سال از عمرش را نیز از او گرفته است. در تمام این مدت، به‌جای آن‌که با سرمایه خود کسب‌وکاری راه بیندازد، ناچار شده بود به گدایی ادامه دهد.
قاضی یادآوری کرد که گدا پیش‌تر رضایت داده و پرونده را مختومه کرده است؛ اما شعبان تأکید کرد که بازگرداندن اصل پول، به معنای جبران تمام خسارت‌ها نیست.
او از رجب خواست پیامدهای تصمیمش را بپذیرد. مرد نابینا می‌گفت سه سال نگرانی، بی‌خوابی، ناراحتی و فرصت‌های ازدست‌رفته را نمی‌توان با بازگرداندن همان مبلغ از بین برد.
رجب که دیگر نمی‌توانست این واقعیت را انکار کند، از او پرسید چه می‌خواهد تا از شکایت دست بردارد. شعبان پاسخ داد که رجب با سرمایه او کسب‌وکارش را رونق داده و اکنون ثروتمند شده است؛ بنابراین اگر قرار باشد منصفانه رفتار کنند، باید در سرمایه و سود شریک باشند.
رجب ابتدا این درخواست را زیاده‌خواهی دانست، اما پس از گفت‌وگو پیشنهاد شراکت را پذیرفت. او توضیح داد که شاید شعبان به‌تنهایی توانایی راه‌اندازی یک کسب‌وکار را نداشته، اما خودش تجربه و مهارت گندم‌فروشی را دارد و می‌توانند با همکاری یکدیگر آینده بهتری بسازند.
رجب، شعبان و رمضان؛ سه مرد با گذشته‌ای مشترک
شعبان پس از توافق با رجب، نام شخص دیگری را نیز به میان آورد: مردی به نام رمضان که بخشی از پول‌های او نزدش بود.
او توضیح داد که رمضان همان کسی است که سه سال پیش بسته رجب را در کاروانسرا دزدیده بود. رمضان نیز مانند رجب، پول دیگری را به‌عنوان قرض برداشته و سپس به شهری دیگر آمده بود.
شعبان مدتی به خادم مسجد و سپس به رمضان شک کرده بود، اما با بررسی ماجرا به این نتیجه رسیده بود که هیچ‌کدام دزد کیسه چرمی نیستند. اکنون با شنیدن داستان رجب، متوجه شده بود که سرنوشت این سه مرد به یکدیگر گره خورده است.
رجب پس از شنیدن این ماجرا، رمضان را بخشید و همراه شعبان به سراغ او رفت. وقتی با یکدیگر روبه‌رو شدند، رجب دریافت که رمضان همان هم‌اتاقی سابقش، صفر، است؛ مردی که هنگام ترک شهر با او خداحافظی کرده بود، اما نام دیگری برای خود گفته بود.
در پایان، سه مرد تصمیم گرفتند گذشته را پشت سر بگذارند و سرمایه‌هایشان را روی هم بگذارند. آن‌ها فروشگاه بزرگی راه‌اندازی کردند و نام «گندم‌فروشی رجب و شعبان و رمضان» را بر سردر آن نوشتند.
جبران خسارت فقط بازگرداندن پول نیست
حکایت «گدای نابینا و دزد بینوا» فراتر از روایتی درباره دزدی و بازگرداندن مال، به مسئولیت انسان در برابر پیامدهای رفتار خود می‌پردازد. رجب در نخستین مواجهه با وسوسه، دزدی را با عنوان قرض توجیه کرد و با این تصور که روزی آن را جبران خواهد کرد، زندگی خود را بر پایه سرمایه دیگری بنا گذاشت.
اما چیزی که در محاسباتش نادیده گرفت، خسارت‌هایی بود که به زندگی شعبان وارد می‌شد؛ فرصت کار، امکان کسب درآمد، آرامش و سه سالی که دیگر به زندگی او بازنمی‌گشت.
این حکایت یادآوری می‌کند که گاهی بزرگ‌ترین سرقت، برداشتن پول یا دارایی دیگران نیست؛ بلکه گرفتن فرصت‌هایی است که می‌توانند مسیر زندگی یک انسان را تغییر دهند. بازگرداندن مال، شاید بخشی از خسارت را جبران کند، اما مسئولیت اخلاقی در برابر فرصت‌های ازدست‌رفته همچنان باقی می‌ماند.
منبع:
جلد هفتم«قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب»/ مهدی آذر یزدی/ انتشارات امیرکبیر