به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۵۸ تا ۶۱ سوره بقره، تصویری از رفتار بنی‌اسرائیل در برابر نعمت‌ها و فرمان‌های الهی ارائه می‌کنند. در این آیات، خداوند از قوم بنی‌اسرائیل می‌خواهد با فروتنی وارد شهر شوند، از روزی فراهم‌شده بهره ببرند و آمرزش بخواهند؛ اما در ادامه، از تغییر فرمان الهی، نافرمانی و درخواست‌های آنان سخن گفته می‌شود.
بنابر روایت فارس، این روایت تنها به بیان رخدادهایی از تاریخ بنی‌اسرائیل محدود نیست، بلکه بر رابطه میان نعمت و مسئولیت تأکید دارد. در این نگاه، بهره‌مندی از امکانات زندگی زمانی در مسیر درست قرار می‌گیرد که با شکرگزاری، فروتنی، اطاعت از حق و پرهیز از فساد همراه باشد.
فرمان خدا به بنی‌اسرائیل؛ ورود فروتنانه و طلب آمرزش
خداوند در آیه ۵۸ سوره بقره می‌فرماید:
«وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ»
مضمون آیه این است که خداوند به بنی‌اسرائیل فرمان داد وارد شهر شوند، از نعمت‌های آن به‌فراوانی بهره ببرند، هنگام ورود از دروازه با فروتنی وارد شوند و کلمه «حِطَّة» را بر زبان آورند؛ واژه‌ای که در این سیاق به درخواست آمرزش و فروگذاشتن گناهان اشاره دارد.
در ادامه، خداوند وعده می‌دهد که خطاهای آنان را ببخشد و به نیکوکاران پاداش و نعمت بیشتری عطا کند.
این آیه میان بهره‌مندی از نعمت‌های مادی و بندگی خداوند پیوند برقرار می‌کند. برخورداری از روزی فراوان، نه‌تنها با فروتنی و طلب آمرزش منافاتی ندارد، بلکه مسئولیت انسان را در برابر خداوند و شیوه استفاده از نعمت‌ها یادآوری می‌کند.
از سوی دیگر، عبارت «وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ» به معنای «و به نیکوکاران بیشتر عطا خواهیم کرد» بر جایگاه احسان و نیکوکاری تأکید دارد. بر اساس این آیه، مسیر بندگی به درخواست آمرزش محدود نمی‌شود و نیکوکاری نیز در وعده الهی جایگاهی ویژه دارد.
تغییر فرمان الهی و پیامدهای نافرمانی
در آیه ۵۹ سوره بقره، از رفتار گروهی از بنی‌اسرائیل سخن گفته می‌شود که فرمان داده‌شده را تغییر دادند:
«فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ»
بر اساس مضمون آیه، کسانی که ستم کردند، سخنی را که به آنان گفته شده بود تغییر دادند و به سبب نافرمانی و خروج از حدود الهی، گرفتار عذاب شدند.
ارتباط این آیه با آیه پیشین نشان می‌دهد که مسئله تنها تغییر یک عبارت نبود؛ بلکه رفتار گروهی از آنان، نشانه‌ای از سرپیچی از فرمان الهی بود. در آیه قبل، از ورود همراه با فروتنی و درخواست آمرزش سخن گفته شده بود، اما در ادامه، تغییر فرمان و پیامدهای آن مطرح می‌شود.
از منظر تربیتی، این آیات بر اهمیت پایبندی به حق و پرهیز از نافرمانی آگاهانه تأکید دارند. فرصت برخورداری از نعمت‌ها و امکان آغاز دوباره، مسئولیت انسان را در برابر رفتار خود از میان نمی‌برد.
ماجرای جوشیدن ۱۲ چشمه از سنگ در قرآن
آیه ۶۰ سوره بقره، یکی از رخدادهای مربوط به حضرت موسی(ع) و بنی‌اسرائیل را روایت می‌کند:
«وَإِذِ اسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا»
هنگامی که موسی(ع) برای قوم خود درخواست آب کرد، خداوند به او فرمان داد عصایش را به سنگ بزند. پس از آن، ۱۲ چشمه از سنگ جوشید تا هر گروه از بنی‌اسرائیل محل آبشخور خود را بشناسد.
این رخداد در روایت قرآن، نشانه‌ای از قدرت خداوند و تأمین نیاز حیاتی قوم بنی‌اسرائیل است. آب در شرایط دشوار، امکان ادامه زندگی را فراهم می‌کرد و مشخص‌بودن آبشخور گروه‌ها نیز به نظم در بهره‌مندی از آن کمک می‌کرد.
با این حال، آیه تنها به بیان این نشانه بسنده نمی‌کند و بلافاصله فرمانی درباره نحوه استفاده از نعمت‌ها ارائه می‌دهد:
«كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ»
یعنی از روزی خداوند بخورید و بیاشامید، اما در زمین فساد نکنید.
این بخش از آیه، بهره‌مندی از نعمت را با مسئولیت اخلاقی همراه می‌سازد. در اختیار داشتن آب و دیگر امکانات زندگی، مجوز تجاوز از حدود الهی یا آسیب‌رساندن به دیگران نیست. در منطق این آیه، استفاده از روزی خداوند باید با رعایت حق و پرهیز از فساد همراه باشد.
چرا بنی‌اسرائیل به نوع غذای خود اعتراض کردند؟
در آیه ۶۱ سوره بقره، روایت به درخواست دیگری از سوی بنی‌اسرائیل می‌رسد. آنان به موسی(ع) گفتند:
«لَنْ نَصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ»
یعنی نمی‌توانیم بر یک نوع غذا صبر کنیم.
سپس از موسی(ع) خواستند از خداوند بخواهد محصولاتی مانند سبزی، خیار، سیر، عدس و پیاز در اختیارشان قرار دهد. موسی(ع) در پاسخ فرمود:
«أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ»
آیا چیزی را که فروتر است با چیزی بهتر جایگزین می‌کنید؟
در تفسیر این بخش باید به سیاق آیات توجه داشت. مسئله این نیست که سبزی، خیار، سیر، عدس یا پیاز ذاتاً ناپسند هستند؛ بلکه آیه، درخواست بنی‌اسرائیل را در بستر روایت مربوط به نعمت‌های الهی و نحوه مواجهه آنان با این نعمت‌ها مطرح می‌کند.
پرسش موسی(ع) درباره جایگزین‌کردن چیزی فروتر با چیزی بهتر، در همین زمینه معنا پیدا می‌کند. آیه به‌جای آنکه صرفاً تنوع غذایی را موضوع انتقاد قرار دهد، بر رفتار قوم در برابر آنچه در اختیار داشتند و ترجیح خواسته‌هایشان در بستر این روایت تأکید می‌کند.
در ادامه همین آیه، از ذلت، مسکنت و گرفتارشدن بنی‌اسرائیل به خشم الهی سخن گفته می‌شود. قرآن علت این سرانجام را به کفر به آیات خداوند، کشتن ناحق پیامبران و تجاوز از حدود الهی مرتبط می‌کند.
بنابراین، نمی‌توان پیامدهای بیان‌شده در آیه را صرفاً نتیجه درخواست غذای متنوع دانست. متن آیه مجموعه‌ای از انحرافات اعتقادی و عملی را به‌عنوان عوامل این سرنوشت برمی‌شمارد.
پیام آیات سوره بقره درباره شکرگزاری و مسئولیت انسان
آیات ۵۸ تا ۶۱ سوره بقره، چند موضوع را در کنار یکدیگر قرار می‌دهند: فرمان به فروتنی و طلب آمرزش، پیامدهای تغییر فرمان الهی، تأمین آب برای بنی‌اسرائیل و اعتراض آنان به نوع غذا.
وجه مشترک این روایت‌ها، توجه به رابطه میان نعمت و مسئولیت است. در این آیات، خداوند از یک سو امکان بهره‌مندی از روزی و امکانات زندگی را فراهم می‌کند و از سوی دیگر، انسان را به رعایت حدود الهی، دوری از فساد و پایبندی به فرمان خود فرامی‌خواند.
این روایت همچنین یادآوری می‌کند که برای فهم پیامدهای رفتار بنی‌اسرائیل باید به مجموعه اعمالی توجه کرد که قرآن در این آیات مطرح کرده است؛ از تغییر فرمان و نافرمانی گرفته تا کفر به آیات الهی و تجاوزگری.
در نتیجه، پیام این آیات را می‌توان در اهمیت شکرگزاری، فروتنی، مسئولیت‌پذیری و رعایت حق جست‌وجو کرد. برخورداری از نعمت به‌تنهایی تضمین‌کننده سعادت نیست؛ آنچه اهمیت دارد، نحوه استفاده از نعمت‌ها و پایبندی انسان به اصول اخلاقی و فرمان‌های الهی است.
تلاوت آیات ۵۸ تا ۶۱ سوره بقره را که در صفحه ۹ قرآن کریم قرار دارند، ببینید و بشنوید.