وضعیت اورژانس اجتماعی و خانه‌های امن در ایران و چالش حمایت از زنان آسیب‌دیده

خشونت خانگی؛ از پیشگیری تا حمایت، حلقه‌های مفقوده یک نظام حمایتی

خشونت خانگی همیشه با ضرب‌وجرح آغاز نمی‌شود و گاهی در قالب تهدید، تحقیر و کنترل اقتصادی پنهان می‌ماند. بررسی خدمات اورژانس اجتماعی و خانه‌های امن در ایران نشان می‌دهد که حمایت موثر از آسیب‌دیدگان، فراتر از ثبت شکایت و مداخله اضطراری است.

مبلغ – سرویس جامعه: خشونت خانگی اغلب زمانی به مسئله عمومی تبدیل می‌شود که آثار آن آشکار شده باشد: جراحت جسمی، شکایت قضایی، ترک خانه یا آسیب جدی به اعضای خانواده. اما خشونت همیشه با ضرب‌وجرح آغاز نمی‌شود. تهدید، تحقیر مستمر، کنترل ارتباطات و رفت‌وآمد، محرومیت اقتصادی و اجبار جنسی نیز از شکل‌های خشونت در محیط خانواده‌اند؛ شکل‌هایی که ممکن است مدت‌ها پنهان بمانند و حتی از سوی اطرافیان به‌عنوان اختلاف معمول خانوادگی تعبیر شوند.

یکی از دشواری‌های اصلی در مواجهه با این پدیده، همین خصوصی تلقی کردن آن است. زنی که خشونت را تجربه می‌کند، ممکن است به دلیل وابستگی مالی، نگرانی درباره آینده فرزندان، فشار خانواده، ترس از تشدید خشونت یا بی‌اعتمادی به نهادهای حمایتی، برای درخواست کمک اقدام نکند. در چنین شرایطی، توصیه به مراجعه به پلیس یا ترک خانه، بدون فراهم کردن امنیت و حمایت‌های بعدی، لزوماً راه‌حل مؤثری نیست.

خشونت خانگی را باید در قالب یک مسئله چندوجهی دید که پاسخ به آن به همکاری نهادهای اجتماعی، درمانی، قضایی و حمایتی نیاز دارد. پرسش اصلی نیز فقط این نیست که چه خدماتی برای زنان آسیب‌دیده وجود دارد؛ بلکه باید بررسی کرد این خدمات تا چه اندازه در دسترس‌اند، چگونه به یکدیگر متصل می‌شوند و آیا می‌توانند امکان خروج پایدار از چرخه خشونت را فراهم کنند؟

ایران؛ اورژانس اجتماعی و چالش حمایت مستمر

در ایران، اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی با شماره ۱۲۳ یکی از مهم‌ترین مسیرهای مداخله در آسیب‌های اجتماعی، از جمله خشونت خانگی، است. این سامانه امکان تماس و درخواست مداخله را فراهم می‌کند و در موارد لازم، خدمات مددکاری، روان‌شناختی و ارجاع به مراکز حمایتی را در دستور کار دارد. خانه‌های امن نیز برای اسکان موقت زنان و کودکانی پیش‌بینی شده‌اند که ادامه حضورشان در محیط خانوادگی می‌تواند سلامت یا امنیت آنان را به خطر بیندازد.

اهمیت این خدمات در آن است که مداخله را به مرحله شکایت قضایی محدود نمی‌کنند. مددکار اجتماعی می‌تواند وضعیت فرد، میزان خطر، شرایط فرزندان و امکان دسترسی به حمایت خانوادگی یا اجتماعی را بررسی کند. مشاور و روان‌شناس نیز در مدیریت پیامدهای روانی خشونت نقش دارند. بااین‌حال، اثربخشی این خدمات به هماهنگی میان آنها و دسترسی واقعی زنان به حمایت وابسته است.

یک مطالعه کیفی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در نشریه علمی PLOS ONE، با عنوان «شکستن سکوت: موانع کمک‌خواهی در میان زنان قربانی خشونت خانگی در اردبیل»، تجربه ۲۰ زن را که از تیر ۱۴۰۲ تا اسفند ۱۴۰۲ مورد مصاحبه عمیق قرار گرفته بودند، بررسی کرده است. پژوهشگران سه محور اصلی را در روایت مشارکت‌کنندگان شناسایی کردند: موانع ساختاری و اقتصادی برای توانمندسازی، ناکارآمدی برخی ارائه‌دهندگان خدمات حمایتی و تلاش برای حفظ خانواده.

این پژوهش نشان می‌دهد که تصمیم به درخواست کمک، برای بسیاری از زنان پایان یک بحران نیست، بلکه آغاز مسیری دشوار است. وابستگی اقتصادی، نگرانی درباره فرزندان و ترس از پیامدهای شکایت می‌تواند مانع پیگیری شود. در بخشی از یافته‌ها نیز تجربه ناموفق تماس با اورژانس اجتماعی و احساس بی‌نتیجه ماندن مراجعه به نهادهای حمایتی گزارش شده است. البته این مطالعه کیفی و محدود به ۲۰ زن در یک استان است و نمی‌توان یافته‌های آن را به همه زنان خشونت‌دیده در ایران تعمیم داد؛ ارزش آن در نشان دادن موانعی است که آمار تماس‌ها به‌تنهایی آشکار نمی‌کند.

از سوی دیگر، گزارش‌های منتشرشده درباره وضعیت خانه‌های امن، نگرانی‌هایی درباره ظرفیت و پایداری این شبکه ایجاد کرده‌اند. بر اساس گزارشی که ایران‌وایر در شهریور ۱۴۰۵ منتشر کرد، تعداد خانه‌های امن غیردولتی فعال از ۱۵ مرکز در سال‌های پایانی دهه ۱۳۹۰ به پنج مرکز کاهش یافته است. همان گزارش به نبود بودجه پایدار، دشواری تأمین هزینه‌های جاری و نامشخص بودن وضعیت به‌روز برخی مراکز دولتی اشاره می‌کند. این اطلاعات از گزارش رسانه‌ای و اظهارات فعالان این حوزه به دست آمده و برای ارزیابی جامع، انتشار آمار رسمی و به‌روز سازمان بهزیستی درباره تعداد مراکز، ظرفیت پذیرش و پراکندگی جغرافیایی آنها ضروری است.

این مسئله یک ضعف مهم را آشکار می‌کند: حمایت از زنان خشونت‌دیده نمی‌تواند بر فعالیت مقطعی و منابع مالی ناپایدار استوار باشد. خانه امن تنها یک محل اقامت نیست؛ فضایی است که باید امکان دریافت مشاوره، پیگیری حقوقی، آموزش مهارت‌های شغلی و برنامه‌ریزی برای زندگی مستقل را فراهم کند. اگر این خدمات پس از چند هفته یا چند ماه پایان یابند و فرد امکان تأمین مسکن و درآمد نداشته باشد، احتمال بازگشت به محیط خشونت‌آمیز افزایش می‌یابد.

هند؛ تجمیع خدمات در مراکز یکپارچه حمایت

تجربه هند در ایجاد مراکز یکپارچه حمایت از زنان، نمونه‌ای از تلاش برای کاهش پراکندگی خدمات است. دولت این کشور از سال ۲۰۱۵ طرح «مراکز یک‌توقفی» (One Stop Centres) را راه‌اندازی کرد. هدف این مراکز، فراهم کردن مجموعه‌ای از خدمات برای زنانی است که در محیط خانه، محل کار یا فضای عمومی با خشونت مواجه شده‌اند.

خدمات این مراکز شامل حمایت پزشکی، مشاوره روانی و اجتماعی، کمک حقوقی، ارتباط با پلیس و اسکان موقت است. زنان می‌توانند مستقیماً به این مراکز مراجعه کنند یا از طریق خط تلفنی ۱۸۱ و سایر نهادها به آنها ارجاع داده شوند. به این ترتیب، فرد آسیب‌دیده برای دریافت خدمات مختلف ناچار نیست از ابتدا و به‌تنهایی میان چند سازمان رفت‌وآمد کند.

بر اساس گزارش رسمی وزارت زنان و توسعه کودک هند در پایان سال ۲۰۲۴، تعداد ۸۰۲ مرکز یک‌توقفی در ۷۸۵ منطقه این کشور فعال بوده و بیش از یک میلیون زن از زمان آغاز طرح تا آن مقطع خدمات دریافت کرده‌اند. همچنین خط تلفنی ۱۸۱ در همان سال نزدیک به دو میلیون تماس را پاسخ داده است. این ارقام از گستردگی زیرساخت حمایتی حکایت دارند، اما تعداد تماس‌ها و مراجعان به‌تنهایی نشان نمی‌دهد چه تعداد از زنان پس از دریافت خدمات توانسته‌اند از خشونت مستمر خارج شوند یا در بلندمدت امنیت خود را حفظ کنند.

نکته قابل توجه در تجربه هند، پیوند میان مراکز یکپارچه و شبکه ارجاع است. خط تلفنی ۱۸۱ می‌تواند زنان را به خدمات اضطراری، پلیس، مراکز یک‌توقفی و دیگر نهادهای حمایتی متصل کند. این مدل بر این فرض استوار است که پاسخ مؤثر به خشونت خانگی، به یک سازمان منفرد محدود نمی‌شود و باید مجموعه‌ای از خدمات در دسترس فرد قرار گیرد.

البته گستردگی جغرافیایی هند، تفاوت امکانات ایالت‌ها و محدودیت منابع انسانی، اجرای یکسان این طرح را دشوار می‌کند. بنابراین، تعداد مراکز فعال را باید در کنار کیفیت خدمات، ساعات دسترسی، تعداد مددکاران متخصص و امکان اسکان امن ارزیابی کرد.

آفریقای جنوبی؛ شبکه‌های محلی و حمایت چندنهادی

آفریقای جنوبی تجربه دیگری از سازمان‌دهی خدمات حمایتی دارد. در این کشور، مراکز مراقبت توتوزلا (Thuthuzela Care Centres) به‌عنوان مراکز یکپارچه رسیدگی به خشونت جنسی ایجاد شده‌اند. این مراکز با همکاری نهادهای درمانی، پلیس و دستگاه قضایی فعالیت می‌کنند و هدفشان کاهش آسیب‌های ثانویه به قربانیان و تسهیل فرایند رسیدگی قضایی است.

بر اساس اطلاعات رسمی دولت آفریقای جنوبی، این مراکز خدمات پزشکی، حمایت روانی‌اجتماعی و پیگیری حقوقی را در یک مسیر هماهنگ ارائه می‌کنند. طبق گزارشی که خبرگزاری دولتی SAnews در اوت ۲۰۲۴ منتشر کرد، تعداد پرونده‌های ثبت‌شده در این مراکز از حدود ۳۰ هزار مورد در سال مالی ۲۰۲۰-۲۰۲۱ به حدود ۳۶ هزار و ۸۰۰ مورد در سال مالی ۲۰۲۲-۲۰۲۳ رسیده بود. در همان گزارش، نرخ محکومیت پرونده‌های مرتبط نیز تا پایان دسامبر ۲۰۲۳ حدود ۷۷٫۵ درصد اعلام شد.

بااین‌حال، باید میان خشونت جنسی و خشونت خانگی تمایز گذاشت. مراکز توتوزلا عمدتاً برای رسیدگی به خشونت جنسی طراحی شده‌اند و آمار آنها را نمی‌توان مستقیماً شاخص عملکرد نظام حمایت از تمام قربانیان خشونت خانگی دانست. اهمیت این تجربه برای بحث حاضر، بیشتر در الگوی هماهنگی میان خدمات درمانی، روانی و قضایی است.

در کنار این مراکز، شبکه ملی پناهگاه‌های آفریقای جنوبی (National Shelter Movement of South Africa) نیز نقش مهمی در حمایت از زنان و کودکان آسیب‌دیده دارد. این شبکه با گرد هم آوردن پناهگاه‌های فعال در استان‌های مختلف، در زمینه تأمین سرپناه، حمایت اجتماعی، آموزش و پیگیری مطالبات این مراکز فعالیت می‌کند. چنین شبکه‌ای می‌تواند به زنانی که امکان ماندن در خانه را ندارند، فضایی امن برای تصمیم‌گیری درباره آینده خود بدهد.

بااین‌حال، آفریقای جنوبی نیز با مشکلاتی جدی روبه‌روست. وزارت توسعه اجتماعی این کشور در نشست ملی پناهگاه‌ها در نوامبر ۲۰۲۳، کمبود بودجه، دشواری تأمین وسایل حمل‌ونقل برای زنان آسیب‌دیده و کمبود مددکار اجتماعی در برخی مراکز را از جمله موانع اصلی معرفی کرد. این گزارش یادآور می‌شود که حتی وجود شبکه‌ای از مراکز تخصصی نیز بدون منابع مالی، نیروی انسانی و دسترسی محلی کافی نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازها باشد.

از مداخله اضطراری تا خروج پایدار از خشونت

مقایسه این تجربه‌ها چند نکته عملی را برجسته می‌کند. نخست آنکه خدمات حمایتی باید به یک مسیر مشخص و پیوسته تبدیل شوند. تماس با اورژانس اجتماعی، دریافت مشاوره، انتقال به خانه امن، دسترسی به وکیل و تأمین امکان زندگی مستقل نباید مجموعه‌ای از اقدامات جداگانه باشند که مسئولیت اتصال آنها بر دوش فرد آسیب‌دیده قرار گیرد.

دوم، حمایت اقتصادی بخشی از مداخله در خشونت خانگی است، نه موضوعی حاشیه‌ای. زنی که درآمد، مسکن یا امکان تأمین هزینه‌های فرزندانش را ندارد، حتی در صورت برخورداری از حمایت روانی و حقوقی ممکن است نتواند از محیط خشونت‌آمیز جدا شود. آموزش مهارت‌های شغلی، حمایت در یافتن کار، کمک‌هزینه مسکن و پیگیری وضعیت فرزندان باید در کنار خدمات فوری قرار گیرند.

سوم، آموزش خانواده و پیشگیری باید پیش از وقوع بحران آغاز شود. آموزش مهارت‌های ارتباطی، کنترل خشم، حل تعارض و شناخت مصادیق خشونت می‌تواند به شناسایی زودهنگام رفتارهای پرخطر کمک کند. البته آموزش خانواده نباید به توصیه کلی برای مدارا یا حفظ زندگی مشترک تقلیل یابد؛ در موارد خشونت مستمر، اولویت با امنیت فرد آسیب‌دیده است و مشاوره زوجی نیز نباید جایگزین مداخله تخصصی و حفاظت از قربانی شود.

در نهایت، سنجش عملکرد نظام حمایتی نباید به تعداد تماس‌ها، مراکز یا جلسات مشاوره محدود بماند. شاخص‌های مهم‌تر عبارت‌اند از میزان دسترسی واقعی به خدمات، زمان پاسخ‌گویی، تعداد ارجاع‌های موفق، ظرفیت و مدت اسکان امن، امکان استقلال اقتصادی و وضعیت افراد در ماه‌های پس از خروج از مرکز حمایتی.

خشونت خانگی در خلأ متوقف نمی‌شود و با یک تماس تلفنی یا ثبت شکایت نیز لزوماً پایان نمی‌یابد. تجربه هند و آفریقای جنوبی نشان می‌دهد که ایجاد شبکه‌های حمایتی و پیوند دادن خدمات مختلف می‌تواند بخشی از این مسیر را هموار کند؛ اما همان تجربه‌ها نیز محدودیت‌های مالی، اجرایی و جغرافیایی را آشکار می‌کنند. برای ایران، مسئله اصلی صرفاً افزودن یک مرکز یا توسعه یک خط تلفنی نیست؛ بلکه ساختن زنجیره‌ای قابل اتکا از پیشگیری، مداخله، حمایت و توانمندسازی است؛ زنجیره‌ای که در آن، درخواست کمک به آغاز یک مسیر واقعی برای خروج از خشونت منتهی شود.

منابع و گزارش‌های مورد استفاده

۱. Dabagh Fekri et al., “Breaking the silence: Barriers to help-seeking among female victims of domestic violence in Ardabil, Iran – A qualitative study,” PLOS ONE, 2025:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12262868/

۲. گزارش ایران‌وایر درباره وضعیت خانه‌های امن زنان، شهریور ۱۴۰۵:
https://iranwire.com/fa/news-1/157717-%DB%B1%DB%B0-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D9%85%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D8%B7%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF/

۳. وزارت زنان و توسعه کودک هند، آمار و اطلاعات مراکز یک‌توقفی:
https://www.wcd.gov.in/osc-dashboard

۴. دولت هند، گزارش عملکرد وزارت زنان و توسعه کودک در سال ۲۰۲۴:
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2098874&lang=2&reg=48

۵. دولت آفریقای جنوبی، معرفی مراکز مراقبت توتوزلا:
https://www.gov.za/TCC

۶. SAnews، گزارش عملکرد مراکز توتوزلا، اوت ۲۰۲۴:
https://www.sanews.gov.za/south-africa/thuthuzela-care-centres-crucial-part-ending-gbv-scourge

۷. شبکه ملی پناهگاه‌های آفریقای جنوبی:
https://www.nsmsa.org.za/

۸. وزارت توسعه اجتماعی آفریقای جنوبی، گزارش نشست ملی پناهگاه‌ها، نوامبر ۲۰۲۳:
https://www.gov.za/news/media-statements/social-development-national-shelter-indaba-21-nov-2023

یادداشت تحریریه: این نسخه بر پایه پژوهش‌های منتشرشده، آمار رسمی و گزارش‌های رسانه‌ای تنظیم شده است. مصاحبه اختصاصی با مددکاران، وکلا و زنانی که از چرخه خشونت خارج شده‌اند انجام نشده؛ بنابراین از نقل روایت یا گفت‌وگوی ساختگی پرهیز شده است. برای تکمیل وجه انسانی گزارش، گفت‌وگو با مددکاران اورژانس اجتماعی و مدیران خانه‌های امن و روایت‌های ناشناس و ایمن از تجربه زنان ضروری است.