به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، روایات تفسیری امیرالمؤمنین امام علی(ع) از مهم‌ترین منابع تبیین آموزه‌های مهدویت به شمار می‌روند. آن حضرت با استناد به آیات قرآن کریم، از ویژگی‌های امام مهدی(عج)، برپایی عدالت جهانی، آبادانی زمین، رجعت، نشانه‌های ظهور و حوادث آخرالزمان سخن گفته‌اند؛ آموزه‌هایی که مهدویت را به‌عنوان وعده قطعی الهی و آینده روشن بشریت ترسیم می‌کنند.
مهدویت در کلام امام علی(ع)
بنابر روایت الشیعه، در میان روایات نقل‌شده از امیرالمؤمنین علی(ع)، سه روایت طولانی وجود دارد که بخش قابل توجهی از مباحث مهدویت را در بر می‌گیرد. این روایات با تفسیر و تأویل آیات قرآن، ابعاد مختلف قیام امام مهدی(عج) و تحولات دوران ظهور را تشریح می‌کنند.
بررسی این روایات نشان می‌دهد که امام علی(ع) در پاسخ به پرسش‌ها و شبهات مطرح‌شده در جامعه، به تبیین جایگاه امام مهدی(عج)، ویژگی‌های حکومت ایشان و نشانه‌های آخرالزمان پرداخته‌اند.
امام مهدی(عج) از مصادیق صدیقین و صالحین
تبیین جایگاه و ویژگی‌های شخصیتی امام مهدی(عج)، یکی از محورهای مهم روایات تفسیری امیرالمؤمنین(ع) است.
آن حضرت در تفسیر آیه ۶۹ سوره نساء، امام مهدی(عج) را از مصادیق صدیقین و صالحین معرفی کرده‌اند. در این آیه خداوند می‌فرماید کسانی که از خدا و پیامبر اطاعت کنند، در روز قیامت با پیامبران، صدیقان، شهدا و صالحانی همراه خواهند بود که خداوند به آنان نعمت بخشیده است.
بر اساس روایتی که فرات کوفی نقل کرده، امیرالمؤمنین(ع) امام مهدی(عج) را در شمار این بندگان برگزیده الهی دانسته‌اند.
آبادانی زمین و افزایش برکت در عصر ظهور
یکی دیگر از موضوعات برجسته در روایات مهدوی امام علی(ع)، تحول و آبادانی زمین به دست امام مهدی(عج) است.
خداوند در آیه ۵۴ سوره مائده از گروهی سخن می‌گوید که در صورت روی‌گردانی برخی افراد از دین، جایگزین آنان خواهند شد؛ گروهی که خداوند دوستشان دارد و آنان نیز خدا را دوست می‌دارند، در برابر مؤمنان فروتن و در مقابل دشمنان استوارند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای هراس ندارند.
امیرالمؤمنین(ع) در تفسیر این آیه، به ویژگی‌های امام مهدی(عج)، یاران ایشان و حکومت آن حضرت اشاره کرده‌اند. در روایتی که قندوزی در کتاب «ینابیع المودة» نقل می‌کند، از امام مهدی(عج) به‌عنوان شخصیتی یاد شده که خداوند او را برمی‌گزیند و به‌وسیله او زمین را آباد و پاکیزه می‌کند.
بر اساس این روایت، در عصر ظهور رودخانه‌ها پرآب و جاری می‌شوند، فتنه‌ها و غارتگری‌ها از میان می‌روند و خیر و برکت در زمین افزایش می‌یابد.
استقرار عدالت جهانی با قیام امام مهدی(عج)
گسترش عدالت و پایان دادن به ظلم و ستم، از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت امام مهدی(عج) در روایات امیرالمؤمنین(ع) است.
آن حضرت در ادامه روایت پیشین تأکید می‌کنند که امام مهدی(عج) زمین را از عدل و داد پر می‌کند؛ همان‌گونه که پیش از آن از ظلم و ستم آکنده شده است. در این دوران، امامت آن حضرت به کمال می‌رسد و خلافت و جانشینی ایشان استقرار پیدا می‌کند.
امیرالمؤمنین(ع) در روایتی دیگر، با استناد به آیه چهارم سوره محمد(ص) درباره پایان جنگ‌ها و تحولات عصر ظهور سخن گفته‌اند.
ایشان می‌فرمایند خداوند دنیا را به پایان نمی‌رساند تا زمانی که قائم از خاندان اهل‌بیت(ع) قیام کند. در این روایت، از مقابله با دشمنان، شکستن صلیب‌ها و بت‌ها، پایان جنگ و دعوت مردم به دریافت اموال و تقسیم برابر آن سخن گفته شده است.
همچنین امام علی(ع) رفتار عادلانه با مردم را از ویژگی‌های حکومت حضرت مهدی(عج) معرفی می‌کنند.
رجعت؛ حقیقتی که قرآن از وقوع آن خبر داده است
رجعت و بازگشت گروهی از انسان‌ها به دنیا پیش از قیامت، از دیگر موضوعاتی است که در روایات تفسیری امیرالمؤمنین(ع) مورد توجه قرار گرفته است.
در روایتی، ابن کواء از امام علی(ع) درباره اعتقاد برخی از یاران ایشان به بازگشت مردگان به دنیا پرسید. او گفت که این اعتقاد را قبول ندارد. امام(ع) در پاسخ، با استناد به آیاتی از سوره بقره، نمونه‌هایی از وقوع رجعت در امت‌های پیشین را بیان کردند.
نخستین نمونه، گروهی از انسان‌ها بودند که به دلیل گناه و نافرمانی، پیش از رسیدن زمان مرگ طبیعی خود از دنیا رفتند و سپس خداوند آنان را دوباره زنده کرد تا از روزی خود بهره‌مند شوند.
امام علی(ع) برای توضیح بیشتر، به ماجرای هفتاد نفر از قوم حضرت موسی(ع) اشاره کردند. این افراد برای میقات الهی انتخاب شده بودند، اما پس از درخواست مشاهده آشکار خداوند، گرفتار مرگ شدند و سپس به اراده الهی دوباره زنده شدند تا شکرگزار باشند.
ماجرای گروهی از بنی‌اسرائیل که از ترس مرگ خانه‌های خود را ترک کردند نیز از دیگر نمونه‌هایی بود که امام(ع) بیان کردند. خداوند آنان را میراند و سپس زنده ساخت.
همچنین، ماجرای عزیر پیامبر(ع) که در آیه ۲۵۹ سوره بقره آمده، به‌عنوان نمونه دیگری از این حقیقت مطرح شد. خداوند او را پس از صد سال دوباره زنده کرد و به دنیا بازگرداند.
امیرالمؤمنین(ع) با بیان این نمونه‌های قرآنی، استبعاد ابن کواء درباره زنده شدن مردگان را برطرف کردند و در پایان هشدار دادند که نباید در قدرت خداوند تردید کرد.
این روایت، در کنار روایاتی که از رجعت در دوران ظهور امام مهدی(عج) خبر می‌دهند، مبنایی برای تبیین امکان وقوع این اعتقاد در امت اسلامی به شمار می‌رود.
قیام قائم آل محمد(عج) و تحقق دولت الهی
تحقق دولت حق و حاکمیت الهی به دست امام مهدی(عج)، یکی دیگر از محورهای روایات تفسیری امام علی(ع) است.
آن حضرت در تفسیر آیه ۱۴۰ سوره آل‌عمران، با اشاره به فراز و فرود حکومت‌ها و پیروزی و شکست امت‌ها، از دو نوع دولت سخن گفته‌اند: دولتی از جانب خداوند و دولتی از جانب شیطان.
امیرالمؤمنین(ع) در ادامه تصریح می‌کنند که صاحب دولت الهی، قائم آل محمد(عج) است. بر این اساس، حکومت آن حضرت تحقق‌بخش حاکمیت حق و پایان‌بخش دوران سلطه باطل خواهد بود.
امام مهدی(عج) وارث زمین و تحقق‌بخش وعده الهی
وراثت زمین به دست بندگان شایسته خداوند، از وعده‌های مهم قرآن کریم است که در روایات امام علی(ع) با مسئله مهدویت پیوند خورده است.
خداوند در آیات پنجم و ششم سوره قصص می‌فرماید اراده کرده است بر مستضعفان زمین منت بگذارد، آنان را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهد و قدرت و حکومتشان را در زمین استوار سازد.
بر اساس روایتی از امیرالمؤمنین(ع)، وارثان الهی در زمین، ائمه(ع) هستند و امام مهدی(عج) مصداق عینی و برجسته این وعده الهی به شمار می‌روند.
این تفسیر، جایگاه قیام حضرت مهدی(عج) را در چارچوب سنت الهیِ پیروزی مستضعفان و استقرار حاکمیت صالحان تبیین می‌کند.
غلبه اسلام بر همه ادیان در عصر ظهور
پیروزی و فراگیری دین اسلام در سراسر جهان، از دیگر موضوعات مطرح‌شده در روایات مهدوی امیرالمؤمنین(ع) است.
خداوند در آیات ۳۳ سوره توبه، ۹ سوره صف و ۲۸ سوره فتح وعده داده است که پیامبر خود را با هدایت و دین حق فرستاده تا این دین را بر همه ادیان غالب سازد.
امام علی(ع) در تفسیر این آیات، با سوگند به خداوندی که جان ایشان در دست قدرت اوست، می‌فرمایند خداوند دین اسلام را بر تمام ادیان غلبه خواهد داد؛ به‌گونه‌ای که هیچ آبادی و شهری باقی نمی‌ماند، مگر آنکه صبح و شام ندای توحید و رسالت پیامبر اسلام(ص) در آن شنیده شود.
این روایت، از گسترش جهانی اسلام و تحقق وعده الهی در دوران ظهور حکایت دارد.
بقیة‌الله؛ عنوانی برای امام مهدی(عج)
«بقیة‌الله» از دیگر عناوینی است که در روایات تفسیری امام علی(ع) برای حضرت مهدی(عج) به کار رفته است.
امیرالمؤمنین(ع) در تفسیر آیه ۱۱۵ سوره بقره، عبارت «فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ الله» را به بقیة‌الله مرتبط دانسته‌اند و در این تفسیر، بقیة‌الله را همان امام مهدی(عج) معرفی کرده‌اند.
در این روایت، از حضرت مهدی(عج) به‌عنوان شخصیتی یاد شده که در پایان مهلت الهی ظهور می‌کند و زمین را از قسط و عدل سرشار می‌سازد؛ همان‌گونه که پیش از آن از ظلم و ستم پر شده است.
امام مهدی(عج) و جایگاه مضطر واقعی
مفهوم اضطرار و جایگاه مضطر در پیشگاه خداوند نیز در روایات مهدوی امام علی(ع) مورد توجه قرار گرفته است.
خداوند در آیه ۶۲ سوره نمل می‌فرماید: «أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ»؛ چه کسی دعای مضطر را هنگامی که او را بخواند اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌سازد؟
امیرالمؤمنین(ع) در تبیین این آیه فرموده‌اند که این آیه درباره اهل‌بیت(ع) نازل شده است.
این روایت، جایگاه ویژه اهل‌بیت(ع) را در تفسیر آیه مضطر بیان می‌کند و در چارچوب روایات مهدوی، به تبیین نسبت این آموزه با امام مهدی(عج) می‌پردازد.
فتنه‌ها و حوادث پیش از ظهور امام مهدی(عج)
روایات امام علی(ع) تنها به ویژگی‌های حکومت حضرت مهدی(عج) محدود نمی‌شود، بلکه از حوادث و تحولات پیش از ظهور نیز سخن می‌گوید.
امیرالمؤمنین(ع) در تفسیر آیاتی از سوره‌های نور، توبه و فتح، به دوره‌ای اشاره می‌کنند که پیش از ظهور، جامعه با فتنه‌ها و فسادهای گسترده روبه‌رو می‌شود. در این دوران، ظاهر اسلام باقی می‌ماند، اما محتوای حقیقی آن تضعیف می‌شود و خیانت‌ها و انحرافات آشکار می‌شوند.
آن حضرت با اشاره به آیاتی از جمله آیه ۱۱ سوره احزاب و آیه ۹۷ سوره انبیا، از شدت آزمایش مؤمنان و نزدیک شدن وعده حق سخن می‌گویند.
بر اساس این روایت، در شرایطی که حق پنهان و باطل آشکار می‌شود، فساد و الحاد گسترش می‌یابد و مؤمنان با آزمایش‌های دشوار و زلزله‌های شدید روبه‌رو می‌شوند، سرانجام خداوند گشایش خود را برای اولیای خویش فراهم می‌کند و صاحب امر را بر دشمنان پیروز می‌سازد.
نشانه‌های آخرالزمان در روایات امام علی(ع)
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه‌ای معروف به خطبه مخزومی، با اشاره به دانش خود نسبت به راه‌های آسمان و زمین، به تبیین جایگاه هدایت الهی پرداختند.
ایشان با استناد به آیه هفتم سوره رعد، «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ»، درباره ضرورت وجود هدایتگر برای هر قوم سخن گفتند و سپس از برخی حوادث آخرالزمان خبر دادند.
در روایات نقل‌شده از آن حضرت، مجموعه‌ای از نشانه‌ها و حوادث دوران پیش از ظهور مطرح شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
. وقوع فتنه‌هایی از سمت شرق
. کشته شدن نفس زکیه
. خروج سفیانی
. خسف در سرزمین بیداء
. ندای آسمانی
. خروج دابةالارض
. وقوع رجعت
این نشانه‌ها در روایات مختلف مهدوی، به‌عنوان بخشی از تحولات پیش از ظهور و حوادث مرتبط با قیام امام مهدی(عج) مطرح شده‌اند.
روزگار فریب و وارونه شدن حقیقت در آخرالزمان
امیرالمؤمنین(ع) در روایتی دیگر که اصبغ بن نباته آن را نقل کرده، به توصیف فضای اجتماعی و اخلاقی پیش از قیام امام مهدی(عج) پرداخته‌اند.
آن حضرت می‌فرمایند پیش از ظهور قائم(عج)، روزگاری فرا می‌رسد که در آن راستگو دروغگو و دروغگو راستگو شمرده می‌شود. افراد سخن‌چین و مکار به جایگاه و موقعیت دست پیدا می‌کنند و کسانی که شایستگی سخن گفتن ندارند، در جامعه اظهار نظر می‌کنند.
اصبغ بن نباته درباره مفهوم «رویبضه» و «ماحل» از امام(ع) پرسید. حضرت در پاسخ، با اشاره به آیه ۱۳ سوره رعد و عبارت «وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ»، به معنای مکر و حیله اشاره کردند و «ماحل» را به فرد مکار، سخن‌چین و جاسوس تفسیر کردند.
این روایت، تصویری از آشفتگی معیارهای اخلاقی و اجتماعی در دوران پیش از ظهور ارائه می‌دهد؛ دورانی که در آن جایگاه حق و باطل دگرگون می‌شود و افراد ناشایست به موقعیت‌های اجتماعی دست می‌یابند.
مهدویت؛ وعده قطعی الهی در تفسیر امام علی(ع)
مجموع روایات تفسیری امیرالمؤمنین امام علی(ع) درباره مهدویت نشان می‌دهد که آن حضرت با استناد به آیات قرآن کریم، ابعاد مختلف آینده جهان و قیام امام مهدی(عج) را تبیین کرده‌اند.
معرفی امام مهدی(عج) به‌عنوان مصداق صدیقین، صالحین و وارثان زمین، آبادانی جهان، گسترش عدالت، غلبه اسلام، تحقق دولت الهی، رجعت و تبیین نشانه‌های ظهور و حوادث آخرالزمان، از مهم‌ترین محورهای این روایات است.
بر این اساس، مهدویت در کلام امام علی(ع) تنها به بیان یک واقعه در آینده محدود نمی‌شود، بلکه تصویری جامع از سنت‌های الهی، آزمون‌های آخرالزمان، سرنوشت حق و باطل و استقرار حکومت عدالت‌محور در دوران ظهور ارائه می‌دهد.