راز تأکید عجیب قرآن بر نیکی به والدین؛ چرا حتی بعد از مرگ هم باید به آنها احسان کرد؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در روایات، برای احترام و خدمت به والدین پاداش‌های بزرگی بیان شده و حتی پس از مرگ آنان نیز راه‌های نیکی ادامه دارد.

احسان و نیکی به والدین

خداوند متعال در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره اسراء، پس از فرمان به توحید، بلافاصله بر نیکی و احسان به پدر و مادر تأکید می‌کند:

«وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً. وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً»

پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. اگر یکی از آن دو یا هر دو در نزد تو به سن پیری رسیدند، حتی به آنان «اف» مگو، بر سرشان فریاد نزن و با آنان کریمانه و محترمانه سخن بگو. از سر مهر و رحمت، بال تواضع خود را برای آنان فرود آور و بگو: پروردگارا! بر آن دو رحم کن، همان‌گونه که آنان مرا در کودکی پرورش دادند.

نکته‌ها

در روایات اسلامی، سفارش‌های فراوانی درباره احسان به والدین و پرهیز از آزردن آنان وارد شده است.

در برخی احادیث آمده است که نگاه همراه با رحمت به پدر و مادر، پاداش حج مقبول دارد. رضایت والدین، رضایت الهی و خشم آنان، خشم خداوند دانسته شده است. همچنین نیکی به پدر و مادر موجب افزایش عمر می‌شود و زمینه‌ای فراهم می‌کند تا فرزندان انسان نیز در آینده با او نیکو رفتار کنند.

در روایات، حتی برای مواردی که والدین رفتار تندی با فرزند دارند، حدود ادب مشخص شده است؛ از جمله اینکه فرزند به آنان «اف» نگوید، با نگاه تند به آنان ننگرد، دست روی آنان بلند نکند، جلوتر از آنها راه نرود، آنان را با نام صدا نزند، کاری نکند که دیگران به آنان ناسزا بگویند، پیش از آنان ننشیند و پیش از آنکه چیزی از او بخواهند، برای کمک به آنان اقدام کند. (تفسیر نورالثقلین)

در روایتی، مردی مادرش را بر دوش گرفته و او را طواف می‌داد. وقتی پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله را دید، پرسید: آیا با این کار توانسته‌ام حق مادرم را ادا کنم؟ پیامبر فرمودند: حتی حق یکی از ناله‌هایی را که هنگام زایمان کشیده، ادا نکرده‌ای. (تفسیر نمونه)

از پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله پرسیده شد که آیا پس از مرگ والدین نیز می‌توان به آنان نیکی کرد؟ حضرت فرمودند: آری؛ با نماز خواندن برای آنان، استغفار کردن برایشان، وفاداری به تعهداتشان، پرداخت بدهی‌هایشان و احترام گذاشتن به دوستانشان. (تفسیر مجمع‌البیان)

در ماجرایی دیگر، مردی از پدر خود نزد پیامبر شکایت کرد. پیامبر پدر او را فراخواندند و از ماجرا پرسیدند. پدر پیر گفت: زمانی که توان و مال داشتم، به فرزندم کمک می‌کردم؛ اما امروز که او ثروتمند شده، دیگر به من کمک نمی‌کند. رسول خدا صلی‌الله علیه و آله گریستند و فرمودند: هیچ سنگ و شنی نیست که این ماجرا را بشنود و نگرید! سپس به آن فرزند فرمودند: «أنت و مالک لأبیک»؛ تو و دارایی‌ات از آنِ پدرت هستید. (تفسیر فرقان)

در حدیثی نیز آمده است که حتی اگر والدین فرزند خود را بزنند، فرزند باید بگوید: «خدا شما را ببخشد»؛ زیرا همین جمله مصداق «قول کریم» و سخن بزرگوارانه است. (کافی، ج ۲، ص ۱۵۷)

احسان به والدین از ویژگی‌های پیامبران الهی نیز معرفی شده است. درباره حضرت عیسی علیه‌السلام تعبیر «بَرًّا بِوالِدَتِی» و درباره حضرت یحیی علیه‌السلام تعبیر «بَرًّا بِوالِدَیْهِ» آمده است.

البته مفهوم «والدین» در برخی روایات تنها به پدر و مادر نسبی محدود نمی‌شود. پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام در بعضی روایات به عنوان پدران امت معرفی شده‌اند. (بحار، ج ۱۶، ص ۹۵) حضرت ابراهیم علیه‌السلام نیز در قرآن «پدر عرب» معرفی شده است: «مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ».

اگر والدین توجه داشته باشند که خداوند پس از فرمان به توحید، بلافاصله دستور احسان به آنان را مطرح کرده است، انگیزه آنان برای دعوت فرزندان به توحید نیز تقویت خواهد شد:

«قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

پیام‌های آیات
توحید، در صدر همه سفارش‌های الهی قرار دارد.
«قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ»

احسان و خدمت به پدر و مادر، از نشانه‌های انسان موحد است.
«أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

فرمان نیکی به والدین همچون فرمان توحید، فرمانی قطعی و تغییرناپذیر است.
«قَضی»

احسان به والدین در کنار توحید و اطاعت از خداوند آمده است تا روشن شود که نیکی به پدر و مادر، هم یک وظیفه انسانی و عقلی است و هم تکلیفی شرعی.
«قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

نسل جدید باید در پرتو ایمان، ارتباط و پیوند خود را با نسل پیشین مستحکم کند.
«أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

در نیکی به والدین، مسلمان بودن آنان شرط نشده است.
«بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

در فرمان احسان، تفاوتی میان پدر و مادر وجود ندارد.
«بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

تا حد امکان، نیکی به پدر و مادر باید مستقیم و به دست خود فرزند انجام شود.
«بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

احسان مفهومی گسترده‌تر از کمک مالی و انفاق دارد.
محبت، ادب، آموزش، مشورت، اطاعت، تشکر، مراقبت و دیگر رفتارهای نیکو نیز در مفهوم احسان جای می‌گیرند.
«بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

احسان به والدین محدود به زمان یا مقدار خاصی نیست.
«بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»

خطاب قرآن در فرمان به احسان، متوجه فرزندان است، نه والدین.
«وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»
زیرا والدین به صورت طبیعی نسبت به فرزندان خود احساس مسئولیت و محبت دارند و نیازی به چنین سفارش مستقیمی ندارند.

هرچه نیاز جسمی و روحی پدر و مادر بیشتر شود، مسئولیت فرزند در احسان به آنان نیز سنگین‌تر خواهد شد.
«یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ»

والدین سالمند را نباید صرفاً از خود دور کرد؛ بلکه اصل بر نگهداری و مراقبت از آنان در کنار فرزندان است.
«عِنْدَکَ»

وقتی قرآن حتی از رنجاندن یک سائل نهی می‌کند، تکلیف انسان در برابر پدر و مادر به‌مراتب روشن‌تر است.
«أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ»
«وَ لا تَنْهَرْهُما»

هم احسان به والدین لازم است و هم سخن گفتن با آنان به شیوه‌ای زیبا و محترمانه.
«إِحْساناً … قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً»

پس از نیکی، گفتار کریمانه یکی از مهم‌ترین شیوه‌های رفتار با والدین است.

در فرمان به احسان و سخن کریمانه، شرطی برای رفتار متقابل والدین ذکر نشده است.
یعنی حتی اگر پدر و مادر رفتار شایسته‌ای نداشته باشند، فرزند همچنان موظف است با آنان کریمانه سخن بگوید.
«وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً»

رحمت الهی می‌تواند جبران‌کننده زحمات والدین در دوران تربیت فرزند باشد.
«رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی»

گویی خداوند به فرزند می‌آموزد که تو نیز رحمت و محبت خود را از آنان دریغ نکن و از خداوند بخواه که به آنان رحمت کند؛ چرا که ادای کامل حق پدر و مادر از توان انسان خارج است.

منبع: کتاب «سبک زندگی اسلامی بر اساس تفسیر نور»، صفحات ۱۰۱ تا ۱۰۴