نامه ۴۵ نهج‌البلاغه؛ هشدار امیرالمؤمنین(ع) به مسئولان درباره فاصله گرفتن از مردم و اشرافی‌گری

امیرالمؤمنین(ع) در نامه ۴۵ نهج‌البلاغه، با سرزنش عثمان بن حنیف به دلیل حضور در یک مهمانی اشرافی، بر ضرورت ساده‌زیستی، دوری از صاحبان ثروت و قدرت و حفظ سلوک مردمی در میان کارگزاران حکومت تأکید می‌کنند؛ توصیه‌ای که فراتر از مخاطب مستقیم نامه، برای همه مسئولان نظام اسلامی قابل توجه است.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سلوک مردمی و پرهیز از اشرافی‌گری، از ویژگی‌های برجسته شیوه حکمرانی امام علی(ع) بود؛ الگویی که مسئولان و کارگزاران نظام اسلامی، در صورت پیروی از سیره امیرالمؤمنین(ع)، باید آن را در رفتار و سبک زندگی خود دنبال کنند.

بنابر روایت ابنا، نامه ۴۵ نهج‌البلاغه یکی از نمونه‌های روشن تأکید امام علی(ع) بر این شیوه حکمرانی است. مخاطب این نامه عثمان بن حنیف انصاری، استاندار امام در بصره است؛ کسی که به دلیل حضور در یک مهمانی متعلق به طبقه اشراف و ثروتمندان مورد عتاب حضرت قرار می‌گیرد. هرچند این نامه خطاب به یک کارگزار مشخص نوشته شده، محتوای آن برای همه مسئولان و مدیران جوامع اسلامی اهمیت دارد.

این موضوع بارها مورد توجه و تأکید علامه شهید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای نیز قرار گرفته بود. ایشان در دیدارهای مختلف با مسئولان نظام اسلامی و ائمه جمعه سراسر کشور، با استناد به فرازهای این نامه، بر ضرورت فاصله گرفتن از طبقات اشرافی و پرهیز از قرار گرفتن در معرض لغزشگاه‌های مالی و قدرت تأکید می‌کردند.

نامه ۴۵ نهج‌البلاغه؛ منشور ساده‌زیستی و مسئولیت‌پذیری

نامه ۴۵ نهج‌البلاغه از نامه‌های نسبتاً طولانی امیرالمؤمنین(ع) است که موضوعات متعددی را در بر می‌گیرد؛ از سرزنش عثمان بن حنیف به دلیل حضور در مهمانی اشرافی و تبیین زندگی ساده امام علی(ع) به‌عنوان الگویی برای کارگزاران حکومت گرفته تا ماجرای فدک، ضرورت ساده‌زیستی مسئولان، مذمت دنیاطلبی و توصیه به تقوا.

بررسی همه ابعاد این نامه در یک نوشته کوتاه امکان‌پذیر نیست، اما بازخوانی بخش‌هایی از آن با توجه به تبیین‌های رهبر شهید انقلاب اسلامی، می‌تواند ابعاد مهمی از سلوک مردمی و مسئولانه را روشن کند.

تأکید بر فاصله گرفتن از سفره صاحبان ثروت و قدرت

رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیدار با ائمه جمعه سراسر کشور، با اشاره به توصیه امیرالمؤمنین(ع) به عثمان بن حنیف، دوری از محافل اشرافی را یکی از ضرورت‌های رفتاری مسئولان دانستند و فرمودند:

«یکی از چیزهای مهم این است که سر سفره‌ی اصحاب ثروت و قدرت تا میتوانیم حاضر نشویم. نامه‌ی حضرت به عثمان‌بن‌حُنِیف را که یادتان هست! حالا ما توقّع نداریم، (چون) نه عثمان‌بن‌حُنِیفی در بین ما هست، نه وضع ما با وضع امیرالمؤمنین (سلام‌الله‌علیه) قابل مقایسه است؛ امّا این را میتوانیم توصیه کنیم و میتوانیم برای خودمان قرار بدهیم که به آن طبقات برگزیده و اَشرافی زیاد نزدیک نشویم.»

این توصیه نشان می‌دهد که یکی از نکات مهم در سلوک مسئولانه، مراقبت از روابط و مناسباتی است که ممکن است به‌تدریج فاصله میان مدیران و مردم را افزایش دهد.

دوری از لغزشگاه‌های مالی و قدرتی؛ توصیه‌ای فراتر از ساده‌زیستی

رهبر شهید انقلاب اسلامی در دیداری دیگر با مسئولان نظام، به فرازی از نامه امیرالمؤمنین(ع) خطاب به عثمان بن حنیف اشاره کردند و با تأکید بر اینکه رسیدن به مرتبه معنوی و عملی امام علی(ع) برای دیگران امکان‌پذیر نیست، ضرورت تلاش مستمر برای نزدیک شدن به این الگو را یادآور شدند.

ایشان با اشاره به عبارت «اَلا وَ اِنَّکُم لاتَقدِرونَ عَلیٰ ذٰلِک» و سپس توصیه امام علی(ع) با عبارت «وَ لٰکِن اَعینونی بِوَرَعٍ وَ اجتِهاد»، فرمودند:

«شاید درست باشد که ما آن خطابِ امیرالمؤمنین (علیه‌الصّلاة والسّلام) به عثمان‌بن‌حنیف را …‌ به خودمان بگوییم. بگوییم “اَلا وَ اِنَّکُم لاتَقدِرونَ عَلیٰ ذٰلِک”؛ شماها نمیتوانید آن‌جور خوب باشید. ماها نمیتوانیم آن‌جور خوب باشیم. امّا بعد (میفرماید): وَ لٰکِن اَعینونی بِوَرَعٍ وَ اجتِهاد، ورع داشته باشید، از لغزشگاه‌ها بپرهیزید، تلاش کنید، اجتهاد کنید. این اجتهاد با کمک خدا همراه خواهد شد. برادران! بدون اجتهاد کردن و تلاش کردن، آدم خوب نمیشود….

ما باید عفّت داشته باشیم، عفیف باشیم؛ باید به لجن بودنِ طبیعت خودمان ‌-که طبیعت بشری است- واقف باشیم. خطرناک است برادران! بشر این‌جوری است؛ بشر لغزش دارد. راه اینکه آدم خودش را از لغزش نگه دارد، این است که لب پرتگاه نرود. شما که سرگیجه داری، چرا لب پشت‌بام میروی؟ شما که لرزش زانو داری، چرا آنجایی میروی که انسان ممکن است با مغز بخورد زمین و پدرش دربیاید؟ به لغزشگاه‌ها نزدیک نشوید؛ لغزشگاه‌های مالی، لغزشگاه‌های قدرتی، لغزشگاه‌های گوناگون؛ حالا نمیخواهم دانه‌دانه را اسم بیاورم؛ انواع و اقسام لغزشگاه‌ها و لجنگاه‌ها هست.»

بر اساس این تبیین، توصیه امیرالمؤمنین(ع) تنها به ساده‌زیستی ظاهری محدود نمی‌شود؛ بلکه مسئولان باید با شناخت نقاط آسیب‌پذیر انسان، از موقعیت‌ها و مناسباتی که زمینه لغزش را فراهم می‌کند نیز فاصله بگیرند.

نامه ۴۵ نهج‌البلاغه از این منظر، یادآور یک اصل مهم در مدیریت اسلامی است: مسئولیت در حکومت دینی، صرفاً به انجام وظایف اداری و اجرایی محدود نیست؛ بلکه سبک زندگی، نوع ارتباط با صاحبان ثروت و قدرت، مراقبت از رفتار شخصی و دوری از زمینه‌های فساد نیز بخشی از مسئولیت کارگزاران به شمار می‌رود. سلوک مردمی زمانی معنا پیدا می‌کند که مسئولان، در کنار مردم بمانند و در زندگی و رفتار خود نیز از الگوی ساده‌زیستی و تقوای علوی فاصله نگیرند.