خداوند انسان را برای جهنم نیافریده است؛ سرنوشت دوزخی نتیجه انتخاب انسان است

قرآن کریم در آیه‌ای از سوره اعراف می‌فرماید گروه بسیاری از جن و انس برای دوزخ آفریده شده‌اند؛ تعبیری که ممکن است در نگاه نخست با هدف آفرینش انسان برای عبادت و بندگی خداوند در تعارض به نظر برسد. اما بررسی آیات قرآن و تفسیر مفسران نشان می‌دهد که آفرینش انسان با هدف بندگی و رسیدن به کمال صورت گرفته و گرفتار شدن در جهنم، نتیجه انتخاب، غفلت و سرپیچی انسان از مسیر هدایت است.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، هدف آفرینش انسان بندگی و رسیدن به کمال است، اما چرا قرآن از آفرینش گروهی از انسان‌ها برای دوزخ سخن می‌گوید؟ پاسخ این پرسش در تفاوت میان هدف خلقت و نتیجه انتخاب انسان نهفته است.

خداوند متعال در آیه ۱۷۹ سوره اعراف می‌فرماید:

«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا یَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لَا یُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا یَسْمَعُونَ بِهَا أُولَٰئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَٰئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ.»

ترجمه: به یقین، گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم؛ آنان دل‌هایی دارند که با آن نمی‌فهمند، چشم‌هایی دارند که با آن نمی‌بینند و گوش‌هایی دارند که با آن نمی‌شنوند. آنان همچون چهارپایان، بلکه گمراه‌ترند؛ اینان همان غافلان‌اند.

تفاوت هدف آفرینش با سرانجام انتخاب انسان

در نگاه نخست، ممکن است این آیه با آیه ۵۶ سوره ذاریات که هدف آفرینش جن و انس را عبادت معرفی می‌کند، ناسازگار به نظر برسد. خداوند در این آیه می‌فرماید:

«وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»

یعنی جن و انس را نیافریدم، مگر برای اینکه مرا عبادت کنند و از این مسیر به کمال و قرب الهی برسند.

اما این دو آیه با یکدیگر تعارضی ندارند؛ چراکه هدف اصلی آفرینش انسان، بندگی خداوند و حرکت در مسیر کمال است، ولی گروهی از انسان‌ها به دلیل عصیان، طغیان، لجاجت و پافشاری بر کفر، راهی برخلاف هدف آفرینش انتخاب می‌کنند و سرانجام به دوزخ می‌رسند.

بنابراین، تعبیر «آفریدیم برای دوزخ» به معنای آن نیست که خداوند انسان را از ابتدا مجبور به گناه و گرفتار شدن در جهنم کرده است؛ بلکه بیانگر سرانجام کسانی است که با انتخاب و عملکرد خود، مسیر دوزخ را در پیش می‌گیرند.

برای روشن شدن این موضوع می‌توان از مثالی استفاده کرد: نجاری را تصور کنید که مقدار زیادی چوب برای ساخت در و ابزارهای مختلف تهیه کرده است. او چوب‌های سالم، محکم و خوش‌قواره را برای ساخت وسایل موردنظرش به کار می‌گیرد، اما چوب‌های شکسته، سست و نامناسب را کنار می‌گذارد تا از آن‌ها برای افروختن آتش استفاده کند.

در این مثال، هدف اصلی نجار ساخت وسایل چوبی است و سوزاندن چوب‌های نامناسب، هدفی تبعی و فرعی به شمار می‌رود. البته یک تفاوت مهم میان این مثال و سرنوشت انسان وجود دارد: چوب‌ها در انتخاب وضعیت خود نقشی ندارند، اما انسان با اختیار و اراده خویش مسیر زندگی‌اش را تعیین می‌کند.

انسان با غفلت از عقل و فطرت، از حیوان نیز گمراه‌تر می‌شود

قرآن کریم در ادامه آیه ۱۷۹ سوره اعراف، کسانی را که از ظرفیت‌های وجودی خود برای شناخت حقیقت استفاده نمی‌کنند، به چهارپایان تشبیه کرده و حتی جایگاه آنان را پایین‌تر از حیوانات می‌داند.

خداوند در آیه ۴۴ سوره فرقان نیز می‌فرماید:

«أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا»

آیا گمان می‌کنی بیشتر آنان می‌شنوند یا می‌اندیشند؟ آنان جز مانند چهارپایان نیستند، بلکه گمراه‌ترند.

انسان از نظر برخورداری از چشم، گوش و دیگر ابزارهای شناخت، با حیوانات مشترکاتی دارد؛ اما وجه تمایز او در نحوه استفاده از این نعمت‌هاست. انسان تنها نباید به ظواهر جهان توجه کند، بلکه باید با بهره‌گیری از عقل و فطرت، حقیقت و نشانه‌های الهی را نیز بشناسد.

او باید فراتر از دیدن ظواهر، حقیقت و ملکوت هستی را ببیند و علاوه بر شنیدن صداهای پیرامون، ندای درونی و پیام‌های معنوی را نیز دریابد. اگر انسان از این ظرفیت‌ها استفاده نکند و در غفلت باقی بماند، از هدف والای آفرینش خود فاصله می‌گیرد.

در همین زمینه، در کشکول شیخ بهایی آمده است:

آدمیزاده طُرفه معجونی است
کز فرشته سرشته و ز حیوان

گر کند میل این، بُوَد کم از این
ور کند میل آن، شود به از آن

اختیار انسان، شرط معنا یافتن پاداش و کیفر الهی

یکی از پرسش‌های مهم در این زمینه آن است که چرا خداوند همه انسان‌ها را به صورت بندگانی مطیع و یکتاپرست نیافرید تا هیچ‌کس گرفتار گناه و عذاب نشود؟

در روایتی از امام صادق(ع)، به این مسئله اشاره شده است. هنگامی که از حضرت درباره علت نیافریدن همه بندگان به صورت انسان‌هایی مطیع و موحد پرسیدند، ایشان توضیح دادند که اگر انسان‌ها بدون اختیار و به اجبار مطیع خداوند بودند، دیگر پاداش و کیفر معنا و مفهومی نداشت؛ زیرا اطاعت اجباری، ارزش انتخاب آگاهانه را از بین می‌برد.

خداوند انسان را مختار آفرید و در کنار عقل و فطرت، پیامبران و کتاب‌های آسمانی را برای راهنمایی او قرار داد تا مسیر هدایت را بشناسد. همچنین به انسان فرمان داد که در مسیر اطاعت گام بردارد و از نافرمانی دوری کند.

در این نگاه، انسان مجبور به انتخاب گناه یا اطاعت نیست و می‌تواند با اراده خود هر یک از این دو مسیر را برگزیند. بنابراین، مسئولیت اعمال و سرانجام زندگی او نیز به انتخاب‌های خودش وابسته است.

قرآن کریم در آیه ۱۰ سوره ملک، از اعتراف دوزخیان به همین حقیقت سخن می‌گوید:

«لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ»

آنان می‌گویند: اگر گوش شنوا داشتیم یا تعقل می‌کردیم، در میان دوزخیان نبودیم.

این آیه نشان می‌دهد که دوزخیان نیز به نقش غفلت، نشنیدن حق و به‌کار نگرفتن عقل در سرنوشت خود اعتراف می‌کنند.

بندگی؛ مسیر کمال و مهم‌ترین وجه تمایز انسان

بر اساس آموزه‌های قرآن و روایات، خداوند انسان را برای رسیدن به کمال، بندگی و قرب الهی آفریده است و ابزارهای لازم برای پیمودن این مسیر، از جمله عقل، فطرت و راهنمایی پیامبران را در اختیار او قرار داده است.

از این رو، آفرینش گروهی از انسان‌ها برای دوزخ به معنای تحمیل سرنوشت جهنمی بر آنان نیست؛ بلکه بیانگر نتیجه انتخاب کسانی است که با وجود برخورداری از امکانات هدایت، آگاهانه یا از روی غفلت از مسیر حق فاصله می‌گیرند.

در حقیقت، ارزش انسان در برخورداری از اختیار و توانایی انتخاب مسیر درست است؛ نعمتی که به او امکان می‌دهد از مرتبه‌ای فراتر از حیوانات به مقام قرب الهی برسد یا با نادیده گرفتن عقل و فطرت، جایگاهی پایین‌تر از آنان برای خود رقم بزند.

منبع: برگرفته از تفاسیر نور، نمونه و اثنی‌عشری