کیمیای رفیق یا سموم محیط؟ فرمول امام دوم شیعیان برای امنیت عاطفی و اخلاقی

مبلغ – سرویس هنر و فرهنگ: شبکه های اجتماعی و ابزارهای ارتباطی جدید، تعریف ما را از رابطه، دوستی و رفاقت به کلی دگرگون کرده اند. امروز با یک دکمه دنبال کردن یا پذیرفتن درخواست دوستی در پلتفرم های مختلف، آدم ها را به خلوت ترین بخش های زندگی خود راه می دهیم. در این فضای شیشه ای و بی مرز، شناختن سره از ناسره و پیدا کردن رفیق شفیق، کار بسیار دشواری شده است. بسیاری از آسیب های روحی، اخلاقی و حتی خانوادگی که امروز با آنها مواجه هستیم، حاصل همنشینی های نسنجیده و اعتمادهای بیجایی است که در فضای حقیقی یا مجازی شکل می گیرند. در چنین شرایطی، نیاز به یک خط کش و معیار دقیق برای سنجش روابط بیش از هر زمان دیگری احساس می شود. امام حسن مجتبی در یک دستورالعمل جامع و راهبردی، فرمولی بی نظیر برای برقراری پیوندهای اجتماعی و حفظ امنیت عاطفی ارائه داده اند که بازخوانی آن می تواند جامعه امروز را از گرفتار شدن در دام سموم محیطی نجات دهد.

ایشان در سفارشی ارزشمند به یکی از فرزندان خویش، نقشه راه رفاقت حقیقی را اینگونه ترسیم می فرمایند: یا بنی لا تؤاخ احدا حتی تعرف موارده و مصادره فاذا استنبطت الخبره و رضیت العشره فآخه علی اقاله العثره و المواساه فی العسره. این کلام نورانی به ما می گوید: پسرم! با هیچ کس برادری و دوستی مکن، مگر آنکه اول بدانی کجا رفت و آمد دارد و از چه خانواده ای است. هرگاه به این مسئله پی بردی و معاشرت و دوستی او را طبق معیارها پسندیدی، پس با او برادری و دوستی کن، بر پایه درگذشتن از لغزش ها و همدردی در سختی. این حدیث شریف، یک بسته کامل تربیتی و روان شناختی است که دو مرحله اساسی یعنی شناخت پیش از دوستی و متعهد بودن پس از آغاز دوستی را به طور دقیق تبیین می کند.

مرحله نخست در این فرمول حسنی، تاکید بر شناخت عمیق و همه جانبه است. امام مجتبی تعبیر موارده و مصادره را به کار می برند؛ یعنی ورودی ها و خروجی های زندگی یک شخص. در دنیای امروز، این ورودی ها و خروجی ها ابعاد جدیدی پیدا کرده اند. امروز باید دید یک دوست، خوراک فکری خود را از کدام کانال ها و صفحات دریافت می کند؟ وقت خود را در چه محیط هایی می گذراند؟ دوستان و معاشران او چه کسانی هستند؟ و از چه خانواده و پیشینه ای برخاسته است؟ خانواده به عنوان نخستین و مهم ترین نهاد تربیتی، شاکله شخصیتی افراد را می سازد. کسی که در خانواده ای بی‌آسیب و بااصالت رشد نکرده باشد، سخت تر می تواند در دوستی ها وفادار و قابل اعتماد بماند. متاسفانه در فرهنگ امروز، گاهی دوستی ها بر اساس معیارهای سطحی مانند ظاهر زیبا، ماشین خوب، ثروت یا موقعیت اجتماعی شکل می گیرد، در حالی که امام حسن ما را به بررسی ریشه ها و رفتارهای پایه ای فرد دعوت می کنند.

این بخش از حدیث، به شدت با مفهوم سواد رسانه ای و مراقبت در فضای مجازی پیوند دارد. وقتی امام می فرمایند لا تؤاخ احدا حتی تعرف، یعنی در پذیرفتن ارتباطات جدید عجله نکنید. در فضای مجازی که هر کسی می تواند ماسکی از مهربانی و فرهیختگی بر چهره بزند، شناخت حقیقی زمان بر است. پذیرفتن افراد ناشناس در حلقه دوستان نزدیک، مثل این است که در خانه خود را به روی هر رهگذری باز بگذاریم. امنیت عاطفی ما زمانی تامین می شود که اجازه ندهیم هر فرکانس منفی یا هر رفتار غیر اخلاقی، ذهن و روح ما را آلوده کند. رفیق بد، همان سموم محیطی است که به تدریج و بدون آنکه متوجه شویم، ایمان، اخلاق و آرامش خانواده ما را مسموم می کند، در حالی که رفیق خوب، کیمیایی است که مس وجود انسان را به طلا تبدیل می کند.

پس از طی کردن مرحله شناخت و ارزیابی که امام از آن به استنبطت الخبره و رضیت العشره تعبیر می کنند، نوبت به مرحله دوم یعنی تعهدات متقابل در رفاقت می رسد. امام حسن مجتبی دو شرط اساسی برای تداوم یک برادری و دوستی پایدار مطرح می کنند: اقاله العثره و المواساه فی العسره. این دو شرط، ستون های نگهدارنده یک رابطه سالم عاطفی هستند. اولی یعنی گذشت از خطاها و لغزش ها، و دومی یعنی همراهی و همدردی در روزهای سخت و تنگدستی.

انسان ها بی عیب نیستند و هر رابطه صمیمانه ای ممکن است روزی دچار چالش و سوءتفاهم شود. هنر دوست واقعی این است که وقتی رفیقش دچار لغزش یا خطایی شد، با بزرگواری از آن بگذرد و درصدد تلافی یا آبروریزی برنیاید. اقاله العثره یعنی چشم پوشی کریمانه؛ همان خصلتی که خود امام حسن مجتبی در اوج آن بودند. وقتی کسی به ایشان جسارت می کرد، امام با حلم و بردباری با او مواجه می شدند و خطای او را نادیده می گرفتند. در روابط امروز که با کوچکترین دلخوری، افراد تمام عکس ها و خاطرات مشترک را پاک می کنند و به افشاگری علیه یکدیگر می پردازند، این درس اخلاقی امام حسن یک داروی شفابخش است. رفاقت حقیقی، میدانی برای رو کم کنی و لجبازی نیست، بلکه بستری برای رشد متقابل و دستگیری در لغزش هاست.

شرط دوم یعنی مواسات در سختی ها، عیار واقعی یک رفاقت را مشخص می کند. در روزهای خوشی و راحتی، پیدا کردن همراه کار سختی نیست. همه دوست دارند در شادی ها شریک باشند، اما رفیق واقعی کسی است که در روزهای تنگدستی، بیماری، گرفتاری های خانوادگی و مشکلات روحی، در کنار انسان بایستد. مواسات یعنی شریک شدن در غم و سختی دیگران. این مواسات، تجلی همان روح کرامت حسنی است که در بخش قبلی به آن پرداختیم. دوستی که در روزهای سخت پشت انسان را خالی کند، در حقیقت رفیق نبوده، بلکه یک شریک تجاری یا هم سفره موقت بوده است.

وقتی این فرمول طلایی امام حسن مجتبی را در نهاد خانواده پیاده می کنیم، می بینیم که چقدر برای رابطه میان همسران نیز کاربرد دارد. آنها نیز باید روابط خود را بر پایه اقاله العثره یعنی بخشیدن خطاهای روزمره و المواساه فی العسره یعنی همراهی در سختی های اقتصادی و فشارهای زندگی بنا کنند. خانواده ای که اعضای آن در برابر اشتباهات یکدیگر صبور باشند و در مشکلات پشت هم را خالی نکنند، از چنان امنیت عاطفی بالایی برخوردار می شود که هیچ تکانه و سم محیطی نمی تواند آن را متلاشی کند.

جامعه امروز ما تشنه این معارف اصیل و کاربردی است. ما نیاز داریم که از کلی گویی های اخلاقی عبور کنیم و این دستورالعمل های دقیق را به متن زندگی جوانان بیاوریم. آموزش این مفاهیم در مدارس، دانشگاه ها و رسانه ها، می تواند جوانان را مجهز به واکسن اخلاقی کند تا در مواجهه با جذابیت های کاذب و دوستی های زودگذر مجازی، هوشمندانه عمل کنند. بیاییم به جای پهن کردن سفره دل خود برای هر غریبه ای، ابتدا با ترازوی امام حسن مجتبی آدم ها را بسنجیم و سپس صمیمانه ترین پیوندها را با کسانی برقرار کنیم که کیمیای وجودشان، ما را به خدا نزدیک تر و زندگی ما را سرشار از امنیت و آرامش عاطفی می کند. این همان راه و رسم تشیع راستین و سیره عملی کریم اهل بیت است که زندگی فردی و اجتماعی ما را بیمه خواهد کرد.