آیا دحوالارض با نظریه مهبانگ ارتباطی دارد؟ / ناسا و معجزه شق القمر پیامبر(ص)

به گزارش «مبلغ»-  روز چهارشنبه 24 خرداد مصادف با بیست و پنجمین روز ماه ذیقعده، روز دحوالارض است که مطابق آیات و روایات، زمین در این روز از آب از ناحیه کعبه بیرون آمده است و به مرور رشد یافته است. روز دحو الأرض، در شریعت اسلام و لسان مبارک أهل بیت ( صلوات الله و سلامه علیهم أجمعین )، روز مهم و با عظمتی است و برای آن أعمالی را بیان و بدان عمل می فرمودند. در این خصوص با حجت الاسلام سید علی میرسالاری مسئول سابق ستاد استهلال قم و مدرس سابق مرکز نجوم آیت الله سیستانی مصاحبه ای مکتوب داشتیم که در ادامه می آید:

 مبلغ: دحوالارض چیست و چه مبنایی در روایات و آیات قرآن دارد؟

این واژه نام و اصطلاحی است که حکایت از روزی مهم و تاریخی در آفرینش عالم هستی دارد. دحو الأرض یعنی پهن شدن و گسترده شدن زمین. و این موضوع، مربوط می­شود به مراحل آغازین آفرینش کرة زمین و مهیّا شدن حیات بر روی آن. بنا بر کلام بزرگان و صاحب­نظران، در آغاز آفرینش آسمان­ها و زمین، پس از جدا شدن زمین از هسته­ای بزرگتر ( که در برخی اظهار نظر ستاره شناسان، عبارت از جدا شدن زمین و دیگر سیّارت از خورشید تعیین شده )، در حالی که زمین بسیار داغ بوده است، حرکتی دورانی به دور خود و خورشید پیدا کرده، و به مشیّت الهی مدتّی در زمین باران باریده تا به مرور زمان سطح زمین خنک و سرد شده است. در این زمان، سراسر زمین را آب فرا گرفته بود. از آن­جا که کعبة معظّمه و به دنبال آن مکّة مکرّمه شریف ترین نقطه زمین و نسبت به سایر نقاط مرتفع­تر بود؛ لذا ابتدا کعبة معظّمه سر از آب بر آورد و به مرور زمان آهسته آهسته آب از زیر خانه خدا کنار رفته و خشکی­ها از زیر این مکان مقدّس گسترش یافت و به این روند ادامه یافت تا مناطق زیادی از کرة زمین به به خشکی مبدّل شد و به شکل امروزی درآمد. در منابع دینی، وقوع رویداد گسترده شدن زمین از زیر کعبة معظّمه، روز بیست و پنجم ماه ذی القعدة الحرام معرّفی شده است.

ظاهراً اوّلین بار قرآن کریم سخن از این رویداد مهم به میان آورده و تا قبل از نزول قرآن، اطّلاعی در این خصوص در اختیار بشر قرار نداشته است. در جزء سی­أم قرآن مجید، دو آیه به این موضوع اشاره دارد:

1ـ سورة مبارکة نازعات ، آیة شریفه 30 : « وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَٰلِكَ دَحَاهَا » ؛ « و زمین را پس از آن گسترانید ».

2ـ سورة مبارکة شمس ، آیة شریفه 6 : « وَ الْأَرْضِ وَ مَا طَحَاهَا » ؛ « و به زمین و آن­که آن را گستراند ».

علاوه بر دو آیة شریفه، روایات متعدّدی هم از خاندان عصمت و طهارت به ما رسیده که از باب تیمّن و تبرّک یک حدیث را ذکر می­کنیم:

امام رضا ( صلوات الله و سلامه علیه ) فرموند: « صُومُوا فَاِنَّنی اَصْبَحْتُ صائِما » ؛ « روزه بگیرید، من امروز روزه دار هستم ». عرض کردند: « جُعِلْنا فِداکَ اَیُّ یوْمٍ هُوَ؟ » ؛ « فدایت شویم، امروز چه روزی است؟ » ؛ فرمودند: « یَوْمٌ نُشِرَتْ فیه الرَّحْمَةُ وَ دُحِیَتْ فیهِ الاَرْضُ وَ نُصِبَتْ فیهِ الْکعْبَةُ وَ هبَطَ فیهِ آدَمُ » ؛ « روزی است که در آن رحمت خداوند فراگیر شده است، زمین گسترش یافته است، کعبه نصب شده است و حضرت آدم علیه السلام به زمین فرود آمده است ».[1]

ذیل آیة 30 سورة نازعات و آیة 6 سورة شمس، در تفاسیر روایی شیعه از جمله: برهان ، صافی ، نو الثقلین و کنز الدقائق ، روایات متعدّدی دربارة دحو الأرض ذکر شده که علاقمندان می­توانند به تفاسیر یادشده مراجعه و آن روایات را مطالعه بفرمایند.

مبلغ: نظر علمایی مانند علامه طباطبایی و سایرین در مورد دحو الارض چیست؟

گفته شده بیشتر علما براین باورند که آفرینش زمین پیش از آسمان بود؛ ولی پس از خلق آسمان، گسترده شد.[2] مرحوم علامه طباطبایی ( أعلی الله مقامه الشریف ) آفرینش زمین و گسترش آن را یکی شمرده و آن را بعد از آسمان دانسته ‌است. از نظر آن بزرگوار، از آن­جا که زمین، کروی شکل است، گستردن آن به جز آفرینش آن به این شکل، نمی‌تواند باشد.[3] به فرمودة ایشان، پس از آن­که خداوند، آسمان را بنا کرد و هر جزئش را در جای خود قرار داد، زمین را بگستراند.[4] از نظر فخر رازی نیز منظور از « دحو»، نوعی گستردن است که زمین را آماده رویاندن گیاهان کند و این تنها پس از خلقت آسمان حاصل می‌شود.[5] محمد بن جریر طبری با اشاره به اختلاف نظر مفسران درباره معنای « بعد ذلک » در آیة 30 سورة نازعات، نوشته‌است برخی از مفسران کلمه « بعد » را به معنای اصلی آن، که خلاف « قبل » است، دانسته و معتقدند که گسترش زمین پس از آفرینش آسمان بوده ‌است. در مقابل، گروهی دیگر « بعد ذلک » را به معنای « مع ذلک » گرفته و گفته‌اند که زمین پیش از آسمان آفریده و گسترده شده‌ است.[6] مرحوم علامه مجلسی ( رضوان الله تعالی علیه ) هم اشکالات وارد بر خلق و گسترش زمین را پاسخ داده‌ است[7] و روایات را بر آن تطبیق داده‌است.[8] برخی از مفسّران نیز، آیة سی‌أم سورة نازعات را اشاره به حرکت زمین دانسته‌اند.[9]

در تفسیر نمونه هم در بارة آیة شش سوره شمس چنین آورده است: [ قسم به زمين و آن كس كه زمين را گسترانيده است. « وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها » زمين كه گاهواره زندگى انسان و تمام موجودات زنده است. زمين با تمام شگفتيها: كوه‏ها و درياها، دره‏ها و جنگلها، چشمه‏ها و رودخانه‏ها، معادن و منابع گرانبهايش، كه هر كدام به تنهايى آيتى است از آيات حق و نشانه‏اى است از نشانه‏هاى او. و از آن برتر و بالاتر خالق اين زمين و كسى كه آن را گسترانيده است. « طحاها » از مادة « طحو » ( بر وزن سهو ) هم به معنى انبساط و گستردگى آمده است، و هم به معنى « راندن و دور كردن و از ميان بردن » و در اينجا به معنى گستردن است، چرا كه اولاً زمين در آغاز در زير آب غرق بود، تدريجا آبها در گودالهاى زمين قرار گرفت و خشكيها سر بر آورد و گسترده شد، و از آن تعبير به « دحو الارض » نيز مى‏شود.

مبلغ: برخی از علما این واقعه را همسو با نظریات علمی جدید دانسته­اند. نظر شما چیست؟

این مخلوق ناچیز صاحب­نظر نیستم تا بتوانم نظری استوار ارائه دهم، لکن در فکر قاصر و ناقص خویش، چنین می­پندارم که تعارض و منافاتی میان « حقیقت قرآنی دحو الأرض » و « نظریّة مهبانگ » به چشم نمی­خورد، بلکه اگر نظریّة مهبانگ را به صورت عکس و تصویری مبهم از ماجرای آغاز آفرینش در نظر بگیریم، قرآن مجید در آیات متعدّد خویش و خصوصاً دو آیة مربوط به دحو الأرض، به واضح نمودن گوشه­هایی از این تصویر پرداخته و از آن ابهام زدایی نموده تا تصویر روشنی از عظمت خالق در معرض دیدگان مخلوقین قرار دهد.

مبلغ: دانشمندانی مانند زمین شناسان و کیهان شناسان چه استفاده­ای می­توانند از این واقعیت داشته باشند؟

چنان­که می­دانیم در عصر حاضر و در میان دانشمندان علوم طبیعی خصوصاً ستاره شناسان، پذیرفته­ترین نظریه در باب چگونگی پیدایش جهان هستی، نظریّة مهبانگ ( بینگ بنگ ) می­باشد. و قضیّة دحو الأرض هم به بیان گوشه­ای از ماجرای خلقت آسمان­ها و زمین پرداخته است. در این صورت، اطّلاعاتی متقن در اختیار دانشمندان قرار دارد که می­توانند با کار علمی گسترده بر روی آن­ها، زوایای پنهان بیشتری را در این باب آشکار سازند. به عبارت دیگر زمین شناسان و کیهان شناسان مسلمان می­توانند با أصل و مبنا قرار دادن قرآن و روایات، و تدبّر دقیق در آموزه­های قرآنی و تفاسیر روائی أهل بیت ( صلوات الله و سلامه علیهم أجمعین )

به حقایق آفرینش دست یابند. جامعة علمی به خاطر دارند که در سال­های أخیر دانشمندان سازمان فضایی آمریکا ( ناسا ) اعلام داشتند که بررسی­های انجام شده بر روی تصاویر دریافتی از سطح ماه و کاوش فضانوردان در سفر به گرداگرد کرة ماه، نشان­گر آن است در گذشته کرة ماه دو نیم شده است و این حکایت­گر حقیقتی است که بیش از 14 قرن قبل، قرآن [ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ . سورة قمر : 1 ] و روایات اسلامی از آن خبر داده بودند. و یا کمی قبل­تر ( 1981 میلادی )، دانشمندی فرانسوی ( پروفسور موریس بوکای – رئیس کلینیک جرّاحی دانشگاه پاریس ) با کار کردن بر روی جسد مومیایی فرعون، آثار نمک دریا را در جسد او یافته بود. وی با مراجعه به دانشمندان مسلمان و بیان این قضیّه برای آنان و شنیدن سخنان آنها، متوجّه شد آن­چه را دریافته، واقعیّتی است که بیش از 14 قرن قبل، قرآن مجید به صراحت از آن سخن گفته است.[ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ. سورة يونس : 92 ]. و همین معجزة قرآنی کافی بود تا باعث شود که « پروفسور موريس بوکاي» به دين مبين اسلام مشرّف شود.

بنابراین منابع متقن و در رأس آن­ها، قرآن کریم جهت کار بر روی موضوعات علمی مانند دحو الأرض در اختیار پژوهشگران مسلمان قرار دارد و آنان می­توانند با بهره گیری از قرآن و روایات اسلامی به ارائه توضیحات دقیق­تر و روشن­تری از چگونگی پیدایش جهان هستی دست یابند.

   بررسی مشاهدات فضانوردان ناسا در مورد شکاف کمربندی به دور ماه

مبلغ: به نظر می­رسد که واقعه دحوالارض صرفاً یک مناسبت مذهبی نیست و به نوعی به نظام تکوین و آفرینش برمیگردد و از این جهت میتواند مورد توجه تمام دانشمندان و فیلسوفان جهان واقع شود. چرا این­گونه مناسبت ها که در مفاتیح الجنان هم آمده و مبنای محکمی در آیات و روایات دارد، خیلی مورد توجه و تفکر جامعه مذهبی و دینی قرار نمی‌گیرد؟

قضیّه به عکس است. چنان­که در سؤال هم بیان شده، در آیات و روایات اسلامی به این موضوع توجّه شده و از این روز به عظمت یاد شده است و آدابی هم در بزرگ­داشت این روز در کتب أدعیه وارد شده که مورد عنایت مؤمنین و مؤمنات قرار گرفته و در مناسبت­های تقویم قمری هم مذکور گشته و همه ساله جمعی از متدیّنین به انجام أعمال شب و روز دحو الأرض ، خصوصاً روزة این روز اهتمام ورزیده و به انجام اعمال عبادی این روز مبادرت می­ورزند؛ أمّا دانشمندان و فرهیختگان مسلمان در زمینة علوم طبیعی و تجربی به ویژه کیهان شناسان می­بایست روی این موضوع کار علمی بیشتری انجام دهند و با توجّه به این که قضیّه دحو الأرض از مسلّمات نظام آفرینش می­باشد و آیات قرآن و روایات أئمّة طاهرین ( صلوات الله و سلامه علیهم أجمعین ) نیز بر آن صحّه گذاشته و مهر تأیید زده­اند، در جهت تبیین هرچه بهتر و دقیق­تر مسئله آفرینش آسمان و زمین که در آیات قرآن کریم ذکر شده، و تشریح کامل­تر آن همّت گمارند؛ مانند آن­چه آقای محمدحسن اسدیان فلاحیه از اعضای هیأت علمی دانشگاه شیراز و اهواز در اثبات شواهد علمی دحوالارض انجام داد و سپس چنین اظهار نمود: « چون با کلمات « دحو » و « طحو » آشنا بودم، به کمک این دو کلمه شروع به تحقیق کردم و دیدم آن چیزی که تحت عنوان « دحوالارض » مطرح می‌شود، واقعیت علمی دارد و این نیست که صرفاً یک روایت مذهبی باشد و یا مثلاً چیزی باشد که صرفاً در قرآن آمده است. مبنای « دینامیک زمین » دحوالارض است و کاملاً به یقین رسیده‌ام که اولین نقطه‌ای که دچار « تکتوتیک » و پیچش شده، مکه بوده است. این‌که شروع گسترش زمین از مکه بوده است را با استفاده از مورفولوژی ( ریخت‌شناسی ) و چهره زمین رسیده‌ام ».[10]

وَ الْسَّلامُ عَلَيْکُمْ وَ عَلَيْ عِبَادِ الله الْصَّالِحِيْنَ

قم ـ سیّد علی میرسالاری

20/03/1402

در تهیة متن فوق، از پایگاه­های اینترنتی حوزه و خبرگزاری آن ، ویکی شیعه ، مدرسة فقاهت و استاد انصاریان، استفاده­هایی شده است.

[1]  .علی بن طاووس الحسینی ، الاقبال ( چاپ قدیم ، 1314 ) ، ص525 .

[2]. نگاه کنید به کاشانی، منهاج الصادقین، نشر کتابفروشی اسلامیه، ج۱۰، ص۱۴۵ و۱۴۶.

[3]. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ ق ، ج ۱۷ ، ص ۳۶۵ .

[4]. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ ق، ج 20 ، ص 190 .

[5]. فخر رازی، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث العربی ، ج ۳۱ ، ص ۴۶ .

[6]. طبری ، جامع البیان ، دار المعرفة ، ج ۳۰ ، ص ۲۹ .

[7]. مجلسی، بحار الانوار، دار احیاء التراث العربی، ج۵۴، ص۲۲–۲۵.

[8]. مجلسی، بحار الانوار، دار احیاء التراث العربی، ج۵۴، ص۲۵–۲۱۶.

[9]. نگاه کنید به صادقی تهرانی ، ستارگان از دیدگاه قرآن ، ۱۳۸۵ ش ، ص ۱۲۹-۱۳۲ ؛ رضایی اصفهانی ، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن ، ۱۳۸۱ ش ، ص ۱۷۷ و ۱۷۸ .

[10]. برگرفته از مقاله آقای علی اکبر بخشی در پایگاه اینترنتی حوزه.