بقیة‌الله؛ از یک تعبیر قرآنی تا هویت آخرین حجت الهی

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، «بَقیّةُ‌الله» یکی از تعبیراتی است که هم در متن قرآن حضور دارد و هم در فرهنگ شیعه، با نام امام مهدی(عج) پیوندی ناگسستنی یافته است. اما این پیوند چگونه شکل گرفته است؟ آیا «بقیة‌الله» صرفاً یک تعبیر ادبی و احترام‌آمیز است یا مفهومی دقیق، الهیاتی و مبتنی بر قرآن دارد؟ این گفت‌وگوی تحلیلی با دکتر فائزه طهماسبی، کارشناس علوم دینی، تلاشی است برای پاسخ دادن به این پرسش، با نگاهی تفسیری، روایی و متناسب با فهم رسانه‌ای مخاطب امروز.

بقیة‌الله در قرآن؛ مفهومی فراتر از یک توصیه اخلاقی

پرسش:  اجازه بدهید از قرآن آغاز کنیم. «بقیة‌الله» در آیه ۸۶ سوره هود چه معنایی دارد و چرا این آیه تا این اندازه در مباحث مهدوی برجسته شده است؟

پاسخ:

آیه ۸۶ سوره هود، یکی از آن آیاتی است که ظاهر ساده‌ای دارد اما باطن عمیقی را حمل می‌کند: «بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» در ظاهر خطاب حضرت شعیب (ع) به قومی است که درگیر کم‌فروشی و فساد اقتصادی بودند. پیام آیه روشن است: آنچه خدا برای شما باقی می‌گذارد، از سود نامشروع بهتر است. اما قرآن، کتابی تک‌لایه نیست؛ و مفاهیم کلیدی آن، قابلیت امتداد تاریخی دارند.

در تفاسیر شیعی به‌ویژه با تکیه بر روایات اهل‌بیت(ع)، «بقیة‌الله» از سطح رزق حلال فراتر می‌رود و به معنای آن حقیقت الهی‌ای تفسیر می‌شود که خداوند برای هدایت بشر باقی نگه داشته است. اینجا دیگر سخن از پول و معامله نیست، بلکه از بقای حجت سخن می‌گوییم.

علامه طباطبایی در المیزان تصریح می‌کند که هرآنچه مایه بقای دین و هدایت انسان‌ها باشد، مصداق «بقیة‌الله» است و روشن است که در آخرالزمان، این نقش به‌صورت کامل تنها در وجود امام مهدی(عج) تحقق دارد.

چگونه بقیة‌الله به امام زمان(عج) می‌رسد؟

پرسش: منتقدان گاه می‌گویند اطلاق «بقیة‌الله» به امام زمان(عج) برداشت تفسیری خاص شیعه است. پاسخ شما به این نگاه چیست؟

پاسخ:

این نقد در واقع ناشی از خلط میان تفسیر مفهومی و تطبیق مصداقی است. شیعه ادعا نمی‌کند که آیه فقط درباره امام زمان (عج) نازل شده، بلکه می‌گوید این مفهوم قرآنی مصداق اتمّ دارد.

در روایات متعددی از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) آمده است که هنگام ظهور، حضرت حجت(عج) خود را با عنوان «بقیة‌الله فی أرضه» معرفی می‌کنند. این روایات در منابع معتبری مانند  کمال‌الدین، الغیبة  نعمانی و  تفسیر عیاشی نقل شده‌اند.

از منظر کلامی امام زمان(عج) «بقیة‌الله» است، چون آخرین بازمانده سلسله‌ای است که خداوند برای هدایت بشر قرار داده، آخرین حلقه‌ای که اگر نباشد، زمین از حجت خالی می‌شود همان‌گونه که در حدیث مشهور آمده است:  «لَوْ بَقِيَتِ الْأَرْضُ بِغَيْرِ إِمَامٍ لَسَاخَتْ». پس این اطلاق نه احساسی است و نه سلیقه‌ای؛ بلکه مبتنی بر منطق قرآن و نظام امامت است.

لقب یا بیانیه اعتقادی؟

پرسش: آیا می‌توان گفت «بقیة‌الله» فقط یک لقب است، یا باید آن را نوعی بیانیه اعتقادی دانست؟

پاسخ:

به‌نظر من بقیة‌الله بیش از آنکه یک لقب باشد، یک بیانیه الهیاتی و تاریخی است. این تعبیر پاسخی قرآنی به یکی از عمیق‌ترین اضطراب‌های بشر است: آیا جهان رها شده است؟

در قرآن تقابل روشنی میان فنا و بقا وجود دارد. ظالمان می‌روند، تمدن‌ها فرو می‌ریزند، اما آنچه به خدا متصل است، باقی می‌ماند: «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ» امام زمان (عج) تجلی عینی همین «بقا» در متن تاریخ است. او نشانه‌ای است از اینکه پروژه الهی ناتمام نمانده و هنوز امید، معنا و عدالت در افق آینده حضور دارد.

به همین دلیل سلام دادن به امام با عنوان «یا بقیة‌الله» در واقع اعلان یک موضع فکری است و اعلام ایمان به اینکه حق هرگز به‌طور کامل حذف نمی‌شود.

خوانش اهل‌سنت از بقیة‌الله؛ اختلاف در معنا یا روش؟

پرسش: تفاوت نگاه شیعه و برداران اهل سنت به این آیه را چگونه باید تحلیل کرد؟

پاسخ:

اختلاف، بیش از آنکه محتوایی باشد، روش‌شناختی است. مفسران اهل‌سنت عموماً به ظاهر آیه و سیاق تاریخی آن اکتفا کرده‌اند و «بقیة‌الله» را به سود حلال یا نعمت باقی‌مانده الهی معنا کرده‌اند؛ تفسیری که نادرست نیست، اما کامل هم نیست.

در مقابل مکتب اهل‌بیت(ع) قرآن را دارای لایه‌های معنایی متعدد می‌داند و معتقد است اهل‌بیت، مفسران حقیقی این لایه‌ها هستند. از این منظر آیه می‌تواند هم ناظر به اقتصاد باشد و هم به امامت. حتی جالب است که در برخی منابع اهل‌سنت هم امام مهدی(عج) به‌عنوان «باقی‌مانده خلفای الهی» معرفی شده، اما این مفهوم به یک چارچوب تفسیری منسجم تبدیل نشده است.

پیام اجتماعی و سبک زندگی باور به بقیة‌الله

پرسش: این مفهوم چه تأثیری بر سبک زندگی منتظران دارد؟

پاسخ:

باور به «بقیة‌الله» یعنی باور به اینکه تاریخ، میدان رهاشدگی نیست. منتظر واقعی کسی است که خود را در امتداد این بقا تعریف می‌کند، یعنی در جبهه عدالت، اخلاق، صداقت و مسئولیت‌پذیری می‌ایستد.

در دنیایی که ناامیدی، فرسودگی و بی‌افقی رو به گسترش است، این باور یک سرمایه روانی و اجتماعی عظیم است. بقیة‌الله یعنی هنوز حقیقتی زنده وجود دارد که باید خود را با آن هماهنگ کرد. از این منظر، انتظار نه انفعال است و نه تعلیق زندگی، بلکه سبک خاصی از زیستن در عصر غیبت است.

بقیة‌الله در قرآن، یک واژه ساده نیست، مفهومی است ریشه‌دار، چندلایه و آینده‌ساز. این تعبیر، در سیره اهل بیت(ع) به هویت آخرین حجت الهی گره خورده و به شیعه می‌آموزد که حتی در غیبت، پیوند زمین و آسمان قطع نشده است. شاید به همین دلیل است که این لقب، قرن‌هاست در دل دعاها، سلام‌ها و امیدهای مؤمنان زنده مانده است.