و اگر مرتضیٰ سخن نگفتی اصحاب طریقت چه کردندی!/ تذکره الاولیا عطار

به گزارش«مبلغ»- مطلب زیر بخشی از کتاب تذکره الاولیا عطار در نقل سخنان مولا علی (ع) در مورد خداوند است که با تصحیح استاد شفیعی کدکنی و به مناسبت سالروز ولادت عطار در ۲۵ فروردین تقدیم شما می گردد:

و [جُنَیْد] گفت: اگر مرتضی این یک سخن به کرامت نگفتی، اصحاب طریقت چه کردندی و آن سخن آن است که سؤال کردند از مرتضی، رضی اللّه عنه، که «به چه خدای را شناختی؟» گفت:

«بدان که شناسا گردانید مرا به خود که او خداوندی است که شِبه او نتوانَد بود به هیچ صورتی و او را در نتوان یافت به هیچ حِسّی او را قیاس نتوان کرد به هیچ خلقی که او نزدیکی است در دوریِ خویش و دوری است از نزدیکیِ خویش. بالای جمله چیزها است و نتوان گفت که تحتِ او چیزی است و تحتِ جملهٔ چیز‌ها است [و نتوان گفت که بالای او چیست] و او نیست چون چیزی و نیست از چیزی و نیست به چیزی. سبحان آن خدایی که او چنین است و چنین نیست هیچ چیز غیرِ او» و اگر کسی شرحِ این سخن دهد مجلّدی برآید. فَهِمَ مَنْ فَهِمَ.

پی نوشت ها:

این بخش را نیز عطار از کتاب الُّلمع نقل کرده است و اصل عربیِ گفتار امام ع بدین گونه است:

فَمنها ما سُئلَ امیر المؤمنین رَضِی الله عنه و قیل له: بِمَا عَرَفْتَ رَبَّکَ قَالَ بِمَا عَرَّفَنِی نَفْسَهُ وَ لاَ یُشْبِهُهُ صُورَهٌ وَ لاَ یُقَاسُ بِهِ اَلنَّاسُ قَرِیبٌ فِی بُعْدِهِ وَ بَعِیدٌ فِی قُرْبِهِ قَوِیُّ فَوْقَ کُلِّ شَیءٍ وَ لاَ یُقَالُ تَحْتَهُ وَ تَحْتَ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاَ یُقَالُ شَیْءٌ فَوْقَهُ أَمَامَ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاَ یُقَالُ شَیْءٌ خَلْفَهُ وَ خَلْفَ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاَ یُقَالُ شَیْءٌ أَمَامَهُ دَاخِلٌ فِی اَلْأَشْیَاءِ لاَ کَشَیْءٍ فِی شَیْءٍ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ هَکَذَیٰ لاَ هَکَذَیٰ غَیْرُهُ (اللمع، چاپ نیکلسون ۱۳۰)

فَهِمَ مَنْ فَهِمَ: معنای عبارت این است که «هرکه فهمید، فهمید» و مفهوم مخالف آن این است که هرکه نفهمد، با او سخنی نمی‌توان گفت. عبارتی است که در تذکرهالاولیاء نیز تکرار شده است و از جمله در روضه الفریقین ۱۴۴ که می‌گوید: «فَهِمَ مَنْ فَهِمِ. بیش ازین تقریر کنم زیان دارد.» و در مصباح الهدایه ۲۷ به صورت «عقَلَ مَنْ عَقَل و جَهِلَ مَنْ جهِل» آمده است.

منبع:

ذکرِ جُنَیْد بغدادی

تذکره‌الاولیاء، جلد اول

به مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی