پرورش عزت نفس کودک؛ جایی میان پرهیز از تحقیر و تکبر

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، اعتماد به نفس در اسلام شبیه درختی است که ریشه در خاک خودشناسی دارد و شاخه‌هایش به سوی آسمان کرامت الهی بلند می‌شود. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنى آدَمَ» (سوره اسراء؛ آیه ۷۰)؛ ما را برتر از همه آفریده‌ها گرامی داشته است. اما این کرامت، با شرط حفظ عزت ذاتی همراه است. بچه‌ای که فقط به خود می‌بالد، به ارزش‌هایی که در سایه آن‌ها رشد کرده، می‌بالد.

پدر و مادران باید دقت کنند: رفتار مغرورانه گاهی لباس «اعتماد به نفس» می‌پوشد، درحالی‌که اصلش، ناتوانی در پذیرش نقصان خود است. اینجاست که سخن امام علی(ع) راهنما می‌شود: «کسی که از کرامت نفس برخوردار باشد، شخصیت خود را با گناه بی‌ارزش نمی‌کند.» اعتماد به نفس واقعی، زمانی شکل می‌گیرد که کودک یاد بگیرد: «من با همه کاستی‌هایم، ارزشمندم، چون خداوند مرا می‌شناسد.»

این تعادل در رفتارهای روزمره دیده می‌شود. نوجوانی که در کلاس نظر می‌دهد، نه برای نمایش، بلکه چون باور دارد کلماتش می‌تواند اثری داشته باشد. یا کودکی که در بازی‌ها عدالت را رعایت می‌کند، حتی اگر بازنده شود. این‌ها درس‌هایی هستند که خانواده با گفتار و عمل به فرزندخود یاد می‌دهند.

عزت نفس کاذب؛ سایه‌ای که نور را می‌خورد 

عزت نفس واقعی گوهری درونی است، اما عزت نفس کاذب مانند پروانه‌ای است که طعمه شمع تحسین دیگران می‌شود. امام سجاد(ع) هشدار می‌دهد: «اولین کسی که خود را با دیگری مقایسه کرد، شیطان بود؛ آن هم با آدم(ع).»

این مقایسه نه‌تنها در خانواده، بلکه در مدرسه و شبکه‌های اجتماعی هم ریشه می‌کند. نوجوانی که همیشه با «فلانی بهتر از تو درس می‌خواند» مواجه شود، دو راه پیش رو دارد: یا در حسادت غرق می‌شود، یا با رفتارهای متکبرانه سعی در پنهان کردن ناامنی‌اش دارد.

اینگونه رفتارها گاهی از بی‌دقتی پدر و مادر سرچشمه می‌گیرد. والدینی که فرزند را برای جلب توجه، در برابر مهمانان می‌خوانند یا با هر شکست، او را «نالایق» خطاب می‌کنند، ناخودآگاه او را به سوی «وابسته به نظر دیگران» سوق می‌دهند.

در روایات، خانواده‌ها به مهد تابیدن نور ذاتی فرزندان تشبیه شده‌اند. کودکی که در خانه ببیند پدرش حتی در سختی و مشکلات، صداقت را حفظ می‌کند یا مادرش با محبت، به نیازمندان کمک می‌کند، یاد می‌گیرد که: «ارزش من به آنچه دارم نیست، بلکه به آنچه هستم بستگی دارد.» این درک، سپری در برابر عزت نفس کاذب می‌سازد.

خودشناسی؛ نقشه راهی به سوی توانایی‌های واقعی 

کلید اعتماد به نفس پایدار، شناخت مرزهای خویش است. رسول خدا(ص) می‌فرماید: «هر که خود را بشناسد، پروردگارش را خواهد شناخت.» این شناخت برای کودکان هم حیاتی است: باید بفهمند چه چیزی در توانشان است و کجا باید از دیگران یاد بگیرند. والدین باید با پرسیدن «به نظرت چطور می‌توانی این کار را بهتر انجام دهی؟» جایگزین قضاوت‌هایی مانند «این کار برایت سخت است» شوند.

وقتی نوجوانی می‌داند توانایی ریاضی‌اش محدود است، اما در نوشتن استعداد دارد، نه تنها ناامید نمی‌شود، بلکه انرژی‌اش را به سمت عشق واقعی‌اش سوق می‌دهد. اینجاست که اهمیت سخن امام علی(ع) مشخص می‌شود: «کسی که نفسش برایش خوار شده، امید خیر از او نداشته باش.» اگر بچه‌ها را به‌جای تأیید هویت، مدام به‌خاطر عمل‌شان قضاوت کنیم، روحشان را شکسته و اعتمادشان به خود را می‌کُشیم.

خانواده می‌تواند با داستان‌های قرآنی، شناخت خود را عمیق کند. داستان حضرت یوسف(ع) که در کودکی توانایی رؤیاگویی داشت، یا حضرت داوود(ع) که با قلبی نرم، آهن را نرم می‌کرد، یادآور می‌شود که خداوند به هر کس استعدادی داده. این روایات، والدین را هم یادآوری می‌کند: «فرزندت نسخه‌ای از دیگران نیست؛ طرح خاص خداست.»

مقایسه نه؛ رشد گام‌به‌گام را ببین 

مقایسه، زهری است که به مرور کودک را ضعیف می‌کند. امام سجاد(ع) به وضوح فرمود: «مبادا خودت را با فرد دیگری مقایسه کنی.» این سخن، تنها برای بزرگسالان نیست؛ کودکی که می‌شنود «چرا مثل خواهرت موفق نمی‌شوی؟» حس می‌کند وجودش اشتباه است.

راه حل، جایگزینی مقایسه با گفتگوی توانمندساز است. به‌جای «فلانی این کار را بهتر کرد» بپرسیم: «دیروز چطور انجام دادی؟ امروز چه پیشرفتی داشتی؟» این روش، از داستان‌های قرآن هم الهام گرفته شده: خداوند در داستان طالوت و جالوت، بر ایمان و تلاش تأکید کرد، نه بر تعداد سربازان.

حتی در تشویق هم مراقب باشیم! «آفرین، تو مثل علی می‌خوانی» ممکن است خوب به نظر برسد، اما پیام پنهانش این است: «تلاش تو، ارزش مستقلی ندارد.» درحالی‌که تشویق اسلامی، مانند سخن پیامبر(ص) به اصحابش بود: «هر کس امروز از دیروزش بهتر شود، کامیاب است.»

اعتماد به نفس در اسلام، مسیری است از خودشناسی تا خداشناسی؛ مسیری که در آن فروتنی آگاهانه و امیدی استوار وجود دارد. والدین، نه با قرار دادن بچه‌ها در ترازوی مقایسه، بلکه با روشن کردن چراغ استعدادهای درونشان، می‌توانند استعداد آنها را شکوفا کنند.