کلماتی شفابخش برای عبور از بحران فرازهای آرامش‌بخش صحیفه سجادیه

صحیفه سجادیه، به عنوان یکی از اصیل‌ترین متون دعایی شیعه، نه تنها کتاب نیایش، بلکه رساله‌ای در روان‌شناسی معنوی است که راه‌های دستیابی به آرامش وجودی را با ژرف‌ترین بیان ترسیم می‌کند. در این نوشتار  به جنبه‌های آرامش‌بخش این دعاها توجه شده است. در بحران‌ها و تلاطم ایام پناه‌بردن به جملات شفابخش این دعاها روزنه‌ای به آرامش است. این متن با استناد  به شماره‌های دعا و فرازهای صحیفه سجادیه (بر اساس نسخه تحقیق‌شده پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی) تنظیم شده است.

مکانیسم‌های آرامش‌بخشی در صحیفه سجادیه

پذیرش فعال رنج: بازتعریف معنای بلا

امام سجاد(ع) در دعای هشتم (دعا در بیماری و شکیبایی) الگویی از مواجهه معنادار با رنج ارائه می‌دهد:

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ لَا تَجْعَلْ تَأْدِیبَکَ إِیَّایَ فِی هَذَا الْبَلَاءِ تَأْدِیبَ مُسْتَوْفِرٍ، وَلَا تَدْبِیرَکَ فِی‌هِ سَبِیلَ مُسْتَطِیلٍ… إِنْ کَانَ ذَنْبِی قَدْ أَسْخَطَکَ فَقَدْ أَدْنَانِی الْبَلَاءُ مِنْ رِضَاکَ»  «خدایا بر محمد و آلش درود فرست، و تادیب مرا در این بلا، تادیب انتقام‌جویانه قرار مده… و تدبیرت را در آن راه سلطه‌گری مسلط… اگر گناهم تو را خشمگین کرده، پس این بلا مرا به رضایتت نزدیک کرده است.» این فراز، بلا را از تنبیه انتقام‌جویانه به وسیله‌ای برای نزدیکی به رضایت الهی تبدیل می‌کند. این تغییر چارچوب، بار هیجانی رنج را کاهش داده و به آن معنای تکاملی می‌بخشد.

تخلیه هیجانی در قالب مناجات

دعای سی‌ویکم (دعای اعتراف به تقصیر) نمونه اعلای ابراز درماندگی در فضایی ایمن است: «إِلَیْکَ یَا رَبِّ فَرَرْتُ مِنْ ذُنُوبِی، وَ إِلَیْکَ یَا رَبِّ وَقَفْتُ بِفَقْرِی… فَرَرْتُ بِذُنُوبِی إِلَیْکَ فَاقْبَلْ تَوْبَتِی» «به سوی تو ای پروردگار از گناهانم گریختم، و به سوی تو ای پروردگار با فقرم ایستادم… با گناهانم به سوی تو گریختم، پس توبۀ مرا بپذیر.» این بیان صریح فرار از گناه و ایستادن با فقر وجودی، نوعی تخلیه هیجانی هدایت‌شده است که از سرکوب احساس گناه جلوگیری کرده و آن را در مجرای صحیح (رجوع به خدا) قرار می‌دهد.

نظام شکرگزاری: بنیاد آرامش پایدار

دعای چهل‌وهفتم (دعای سپاس‌گزاری) کامل‌ترین الگوی تمرین شکرگزاری نظام‌مند است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا عَرَّفَنَا مِنْ نَفْسِهِ، وَ أَلْهَمَنَا مِنْ شُکْرِهِ… وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا کَتَبَ مِنَ الرِّزْقِ، وَ وَسَّعَ عَلَیْنَا مِنَ الْأَرْزَاقِ…» «ستایش خدا را بر آنچه از خودش به ما شناساند و بر آنچه از سپاسش به ما الهام کرد… و ستایش خدا را بر آنچه از روزی مقرر کرد و بر ما از روزی‌ها گشایش داد…» این دعا به تفصیل نعمت‌های مادی، معنوی، عقلی و اجتماعی را برمی‌شمارد و الگویی برای ذهن‌آگاهی معنوی ایجاد می‌کند.

خودشناسی از طریق مناجات‌های خاص

دعای بیستم (مناجات مذللین) اعتراف به خواری و درماندگی در برابر خدا. «إِلَهِی أَنْتَ الَّذِی أَظْهَرْتَ الْإِنَابَهَ عَلَى‌ ذُنُوبِنَا، وَ أَنْتَ الَّذِی أَنْشَأْتَ الْحَوائِجَ فِی‌ صُدُورِنَا» «خدایا، تو کسی هستی که بازگشت [به سوی خویش] را بر گناهانمان آشکار کردی، و تو کسی هستی که نیازها را در سینه‌های ما پدید آوردی.»

این مناجات‌ها، عمق نیازها و درماندگی‌های انسان را چنان دقیق برمی‌شمارد که خواننده احساس می‌کند نیایشگر، درون ناگفته‌اش را خوانده است.

راهکارهای عملی برای انس آرامش‌بخش

خوانش تحلیلی (نه تلاوت صرف)

دعای پانزدهم (دعا در وقت بیماری): پس از خواندن، تأمل کنید که امام چگونه «بیماری» را نه به عنوان قطع رابطه، بلکه به عنوان «وسیله اتصال» به خدا تعریف می‌کند.

تطبیق موقعیتی

– در هنگام اندوه: دعای سیزدهم (دعا در پناه بردن به خدا از غم‌ها)

– در ترس از آینده: دعای سی‌هفتم (دعا در پناه بردن به خدا از مکروهات)

– هنگام موفقیت: **دعای چهل‌وهشتم (دعا هنگامی که نعمتی به یادش آید)

تمرین فرازهای کلیدی

از دعای چهل‌وهفتم: فراز آغازین آن که نعمت‌های پنجگانه ایمان، سلامت، امنیت، وسعت روزی و توفیق عبادت را برمی‌شمارد.

از دعای سی‌ویکم: فراز «فَرَرْتُ بِذُنُوبِی إِلَیْکَ» به عنوان ذکر در لحظات احساس گناه.

آرامش در صحیفه سجادیه، محصول سه تحول بنیادین است:

۱. تحول شناختی:دیدن جهان نه به عنوان صحنه تصادف، بلکه به عنوان مدرسه‌ای با مدیر حکیم (دعای هشتم).

۲. تحول هیجانی: تبدیل هیجانات منفی به «سوخت حرکت به سوی خدا» (دعای سی‌ویکم).

۳. تحول وجودی: تغییر از انسان تنها به عبد متصل به معبود (تمامی مناجات‌ها).

این کتاب، با ارائه‌ی زبانی برای گفت‌وگوی صادقانه با حقیقت مطلق، پاسخی است به عمیق‌ترین اضطراب اگزیستانسیال انسان: اضطراب ناشی از تنهایی، بیمعنایی و گناه. آرامش آن، نه سکون موقت، بلکه آرامش در حرکت به سوی کمال است.

منبع :

صحیفه سجادیه، تحقیق و تصحیح: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ۱۳۹۸.