حضرت علیاکبر(ع)؛ روایت قرآنی یک جوان مسئول و مؤمن، گفتگو با دکتر منیره طباطبایی
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در میان چهرههای درخشان عاشورا، نام حضرت علی اکبر (ع) همواره با واژههایی چون ادب، نجابت، ایمان، جوانی آگاه و وفاداری مطلق گره خورده است. آن حضت نهفقط فرزند امام حسین (ع) ، بلکه تصویری زنده از «جوانِ تراز قرآن» است؛ جوانی که در اوج احساس، عقلانیت را حفظ کرد و در نهایت ادب، به بالاترین مرتبه شجاعت رسید.
در این گفتوگوی تفصیلی با دکتر منیره طباطبایی، استاد حوزه و کارشناس مسائل دینی، همراه شدهایم تا ابعاد کمتر گفتهشده شخصیت حضرت علی اکبر(ع) را به مثابه الگویی جامع برای جوان امروز بررسی کنیم.
پرسش: در فرهنگ عاشورا، حضرت علی اکبر (ع) را بیش از هر چیز «سمبل ادب» میدانند. این تعبیر از کجا ریشه میگیرد و ادب ایشان چه مؤلفههایی دارد؟
پاسخ:
نخست باید تأکید کرد که «ادب» در فرهنگ دینی، صرفاً رفتار ظاهری یا احترام کلامی نیست. بلکه نوعی تنظیم رابطه انسان با خدا، با امام و با خویشتن است. وقتی حضرت علی اکبر(ع) به عنوان نماد ادب معرفی میشود، یعنی او در هر سه سطح، به بلوغ کامل رسیده بود. ادب او پیش از آنکه در میدان نبرد دیده شود، در نوع گفتوگو با پدر، در نحوه درخواست اذن جهاد و حتی در سکوتهای معنادارش تجلی پیدا میکند.
در منابع تاریخی آمده است که حضرت علی اکبر(ع) هرگز بدون اجازه امام حسین(ع) قدمی برنداشت. وقتی برای میدان رفتن اذن خواست، نه از موضع احساسات جوانی، بلکه با کلامی آرام، منطقی و سراسر احترام سخن گفت. این رفتار، دقیقاً منطبق با آموزه قرآنی است که میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ» (حجرات، ۱) یعنی پیشی نگرفتن از ولیّ الهی، یکی از شاخصهای اصلی ادب ایمانی است.
از منظر تفسیری، ادب حضرت علی اکبر(ع) را میتوان ذیل مفهوم «تسلیم آگاهانه» تحلیل کرد. او نه جوانی منفعل بود و نه جوانی هیجانی؛ بلکه جوانی بود که شناخت، محبت و اطاعت را به صورت همزمان در خود جمع کرده بود. این ترکیب، نادرترین شکل ادب انسانی است.
نکته مهمتر اینکه ادب حضرت، محصول تربیت عاشورایی است؛ یعنی ادب او نتیجه یک «سبک زندگی» است، نه یک واکنش مقطعی. این دقیقاً همان چیزی است که جوان امروز به آن نیاز دارد: ادب برخاسته از آگاهی، نه از ترس یا اجبار. این نوع رفتار را ما در سبک زندگی و سیره حضرت اسماعیل (ع) در برابر حضرت ابراهیم (ع) هم مشاهده میکنیم.
پرسش: شباهت حضرت علی اکبر(ع) با حضرت اسماعیل(ع) بارها مطرح شده است. این شباهت فقط در مسئله قربانی شدن است یا لایههای عمیقتری دارد؟
پاسخ:
شباهت حضرت علی اکبر(ع) با حضرت اسماعیل(ع) بسیار عمیقتر از «قربانی شدن» است. در حقیقت، هر دو نماینده نسل مطیعِ آگاه هستند؛ نسلی که تسلیم فرمان الهی است، اما نه بدون فهم و اختیار.
قرآن درباره حضرت اسماعیل(ع) میفرماید: «یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ» (صافات، ۱۰۲) این آیه گفتوگوی یک جوان با پدرش را به تصویر میکشد که سرشار از ادب، عقلانیت و ایمان است. همین الگو را ما در رفتار حضرت علی اکبر(ع) با امام حسین(ع) میبینیم. او نمیگوید «من میروم» بلکه میگوید «اذن میفرمایید؟»
از منظر تفسیری هر دو شخصیت نماد قربانی کردن نفس در راه حقیقت هستند. حضرت اسماعیل(ع) نفس تعلق به حیات را قربانی میکند و حضرت علی اکبر(ع) نفس جوانی، آینده و آرزوها را. اینجاست که عاشورا ادامه طبیعی سنت ابراهیمی میشود.
نکته مهم دیگر، نقش پدر در هر دو ماجراست. همانگونه که حضرت ابراهیم (ع) مأمور امتحان است، امام حسین(ع) نیز در معرض بزرگترین امتحان تاریخ قرار دارد. حضرت علی اکبر(ع) با رفتار خود، این امتحان را به اوج معنا میرساند.
پرسش: در این میان نباید نقش مادر را در انتخاب مسیر فرزند نادیده بگیریم. خانواده مادری حضرت علی اکبر(ع) چه نقشی در شکلگیری شخصیت ایشان داشته است؟
پاسخ :
مادر حضرت علی اکبر(ع) با اصالت، فصاحت و نجابت است که در منابع تاریخی به عقل و ادب او اشاره شده است. این نکته بسیار مهم است، زیرا نشان میدهد که شخصیت حضرت علی اکبر(ع) حاصل ترکیب تربیت نبوی و علوی و نجابت خانوادگی مادری است.
در تحلیل روانشناختی خانواده، مادر نقش محوری در شکلدهی به عاطفه، زبان و هویت اولیه فرزند دارد. حضرت لیلا، مادر علی اکبر(ع)، نمونهای از مادری مؤمن، صبور و باوقار است. دعای او برای فرزندش در روز عاشورا، یک درس بزرگ توحیدی است.
قرآن در آیه ۲۳ سوره اسراء، پس از توحید، بلافاصله به احسان به والدین اشاره میکند. این چینش، نشاندهنده تأثیر مستقیم خانواده بر توحید عملی انسان است. حضرت علی اکبر(ع) محصول چنین ساختاری است، یعنی خانوادهای که ایمان را زیسته بود، نه صرفاً آموزش داده باشد. به همین دلیل وقتی از حضرت علی اکبر(ع) به عنوان الگوی جوانان سخن میگوییم، باید به خانواده به عنوان بستر شکلگیری شخصیت جوان تراز توجه ویژه داشته باشیم، این پیام برای جامعه امروز بسیار کاربردی است.
پرسش: در منابع تاریخی درباره همسر حضرتکمتر مطلبی عنوان شده است. آیا حضرت علی اکبر(ع) همسر و فرزندی داشتهاند و این بُعد از زندگی ایشان چه پیامی دارد؟
پاسخ:
در منابع تاریخی معتبر گزارش قطعی و اجماعی درباره همسر و فرزند داشتن حضرت علی اکبر(ع) وجود ندارد، اما برخی نقلها به ازدواج ایشان اشاره کردهاند. فارغ از قطعیت تاریخی، آنچه اهمیت دارد، تصویر جوان مسئول و بالغ در فرهنگ عاشوراست.
حضرت علی اکبر(ع) نماد جوانی است که در اوج شور و احساس، از مسئولیت اجتماعی و خانوادگی غافل نیست. این تصویر، کاملاً در تضاد با کلیشه رایج جوان بیتعهد است. قرآن بلوغ را فقط سنی نمیداند، بلکه آن را با «رشد» تعریف میکند: «حَتَّىٰ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً» (احقاف، ۱۵)
بر اساس تفاسیر، اشد یعنی بلوغ عقلانی و مسئولیتپذیری. حضرت علی اکبر(ع) به وضوح به این مرحله رسیده بود، حتی اگر سن ایشان کمتر از چهل سال بوده باشد. پیام این بُعد از شخصیت حضرت برای جوان امروز این است که دینداری با مسئولیتگریزی جمع نمیشود. جوان عاشورایی، جوانی است که هم اهل محبت است و هم اهل تعهد.
پرسش: با این توضیحات، ویژگیهای شخصیتی حضرت علی اکبر(ع) را چگونه میتوان برای جوان امروز بازخوانی کرد؟
پاسخ:
مهمترین ویژگی حضرت علی اکبر(ع) ترکیب متوازن عقل، احساس و ایمان است. او نه احساساتش را سرکوب میکند و نه عقلش را تعطیل. این تعادل دقیقاً همان چیزی است که قرآن از آن به امت وسط تعبیر میکند.
ایشان شجاع است، اما شجاعتش ریشه در معرفت دارد. مؤدب است، اما ادبش از سر ضعف نیست. عاشق پدر است، اما این عشق، او را از مسیر حق خارج نمیکند. این ویژگیها الگویی بسیار کاربردی برای جوانانی است که در تعارض میان عقل و احساس گرفتار شدهاند.
از منظر روانشناسی دینی، حضرت علی اکبر(ع) دارای هویت یکپارچه است. یعنی بین باور، رفتار و هیجان او شکاف وجود ندارد. این انسجام راز آرامش در لحظه شهادت است. برای جوان امروز، حضرت علی اکبر(ع) پیامآور این حقیقت است که میتوان جوان بود، احساس داشت، عاشق بود و در عین حال عاقل، مؤمن و مسئول باقی ماند.
پرسش: ناگفتهای مهم درباره حضرت علی اکبر(ع) که کمتر به آن پرداخته شده چیست؟
پاسخ:
یکی از ناگفتهترین ابعاد شخصیت حضرت علی اکبر(ع)، قدرت گفتوگو و بیان اوست. در منابع آمده است که ایشان شبیهترین فرد به پیامبر اکرم(ص) در خلق، خَلق و منطق کلام بود. این یعنی او فقط شبیه پیامبر (ص) نبود، راوی منش پیامبر بود.
در جامعهای که جوانان اغلب دچار بحران بیان، خشم کلامی یا سکوت منفعلانهاند، حضرت علی اکبر(ع) الگوی گفتوگوی مؤمنانه است که هم حقگوست و هم محترمانه. قرآن میفرماید: «وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا» (بقره، ۸۳) این حُسن قول در رفتار حضرت علی اکبر(ع) به وضوح دیده میشود؛ حتی در میدان جنگ.
شاید مهمترین پیام ناگفته حضرت این باشد که ادب، زیباترین شکل شجاعت است؛ پیامی که اگر جوان امروز آن را جدی بگیرد، بسیاری از بحرانهای فردی و اجتماعی حل خواهد شد.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰