انتظار فطری و غیبت امام زمان(ع)؛ راهبردی الهی برای سلامت روان، گفتگو با کارشناس دینی
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، انتظار و غیبت امام زمان (عج) معمولاً در قالب یک بحث صرفاً کلامی یا تاریخی فهم میشود، اما این باور در لایههای عمیقتر مستقیماً با فطرت انسان و نیاز او به معنا، امید و امنیت روانی پیوند دارد. برای درک این مفهوم باید سعی شود با نگاهی قرآنی و تحلیلی نشان داد که انتظار، چگونه میتواند از یک اعتقاد ذهنی فراتر رود و به سازوکاری فعال برای تعادل روانی، تابآوری در برابر بحرانها و شکلدهی به مسئولیت فردی و اجتماعی انسان تبدیل شود؛ سازوکاری که در جهان پرآشوب امروز، بیش از هر زمان دیگری قابل تأمل است.
در این گفتوگوی تفصیلی، با محسن نامداری، کارشناس علوم دینی، ابعاد معرفتی، روانشناختی و اجتماعی این باور بنیادین را واکاوی کردهایم.
پرسش: اگر از مبانی آغاز کنیم، باور به انتظار و مسئله غیبت امام زمان (عج) چه نسبتی با فطرت انسان دارد و چرا این باور میتواند در سلامت روان انسان نقشآفرین باشد؟
پاسخ:
برای فهم این نسبت، باید به مفهوم فطرت در قرآن کریم بازگردیم. قرآن در آیه سی سوره روم، فطرت را بنیان گرایشهای اصیل انسانی معرفی میکند؛ فطرتی که انسان را به سوی حق، عدالت، کمال و آیندهای معنادار سوق میدهد. انتظار منجی، در حقیقت تجلی دینی همین گرایش فطری به رهایی از ظلم و تحقق عدالت نهایی است. انسان، به صورت ناخودآگاه، آیندهای بهتر را طلب میکند و انتظار، پاسخ الهی به این طلب درونی است.
از منظر معارف شیعی، غیبت امام زمان (عج) به معنای قطع هدایت نیست، بلکه شکلی خاص از حضور و هدایت الهی در بستر تاریخ است. این فهم، به انسان کمک میکند تا در مواجهه با دشواریها، دچار احساس رهاشدگی و بیپناهی نشود. احساس حضور ولیّ الهی، حتی در عصر غیبت، نوعی امنیت روانی عمیق ایجاد میکند.
در روانشناسی معناگرا، یکی از ریشههای اصلی اضطراب و افسردگی، فقدان افق روشن نسبت به آینده است. انتظار، آینده را از حالت مبهم و تهدیدکننده خارج میکند و آن را در چارچوب وعده الهی قرار میدهد. قرآن بارها تأکید میکند که وعده خدا تخلفناپذیر است؛ إن وعد الله حق. این یقین، اضطرابهای وجودی انسان را به شکل معناداری کاهش میدهد.
بنابراین انتظار نه صرفا یک باور اعتقادی، بلکه یک سازوکار عمیق روانی-معنوی است که انسان را در مسیر تعادل روان، امید و پایداری در برابر فشارهای زندگی قرار میدهد.
پرسش: برخی نگاهها انتظار را به انفعال اجتماعی یا گریز از مسئولیت تعبیر میکنند. از منظر قرآن و اندیشه شیعی، این برداشت تا چه اندازه صحیح است؟
پاسخ:
این برداشت، ناشی از تقلیل انتظار به یک حالت ذهنی منفعلانه است، در حالی که انتظار در منطق قرآن و اهلبیت علیهمالسلام، مفهومی فعال و مسئولیتآفرین است. قرآن کریم در آیات متعدد، ایمان را همواره در کنار عمل صالح قرار میدهد و هیچگاه ایمانِ بیعمل را معتبر نمیداند. انتظار نیز از همین قاعده پیروی میکند.
در آیه ۱۰۵ سوره توبه، خداوند به صراحت میفرماید و قل اعملوا فسیری الله عملکم؛ یعنی عمل، شاخص اصلی سنجش انسان در نظام الهی است. انتظار حقیقی، انسان را به اصلاح نفس، اصلاح جامعه و مسئولیتپذیری اخلاقی سوق میدهد، نه به کنارهگیری از واقعیتهای اجتماعی.
در روایات اهلبیت علیهمالسلام، انتظار فرج به عنوان برترین عمل معرفی شده است. این تعبیر بسیار معنادار است، زیرا نشان میدهد انتظار، یک کنش مستمر اخلاقی و اجتماعی است. منتظر واقعی، انسانی است که تلاش میکند جامعه را به معیارهای عصر ظهور نزدیکتر کند.
از منظر روانی نیز، احساس مسئولیت و اثرگذاری، یکی از عوامل مهم سلامت روان است. انتظار آگاهانه، به فرد احساس مشارکت در یک حرکت تاریخی الهی میدهد و این احساس، مانع شکلگیری افسردگی و بیمعنایی میشود.
پرسش: در شرایط پیچیده امروز، که بسیاری از افراد با ناامیدی، اضطراب و بحرانهای هویتی مواجهاند، باور به غیبت چه نقشی در تقویت تابآوری روانی دارد؟
پاسخ:
تابآوری روانی، بیش از هر چیز، به توان معنا دادن به رنجها وابسته است. قرآن کریم در آیه ۸۷ سوره یوسف، ناامیدی از رحمت الهی را ویژگی کافران معرفی میکند. این آیه نشان میدهد که امید، یک اصل ایمانی و روانی اساسی است. باور به غیبت، اگر درست تبیین شود، امید را از سطح احساسات زودگذر به سطح یک باور پایدار ارتقا میدهد.
غیبت به انسان میآموزد که واقعیت، همواره محدود به آنچه دیده میشود نیست. این نگاه، انسان را از اسارت در شرایط ظاهری رها میکند. فرد میآموزد حتی در دل شکستها و بحرانها، روندی حکیمانه در جریان است. این نگرش، یکی از مهمترین مؤلفههای تابآوری روانی است.
همچنین باور به حضور امام حیّ، هرچند در غیبت، نوعی رابطه عاطفی-معنوی پایدار ایجاد میکند. این رابطه، در شرایط تنهایی و فشار روانی، نقش یک پشتوانه درونی را ایفا میکند و مانع فروپاشی روانی میشود.
در مجموع غیبت اگر به عنوان دوره تربیت انسان و آزمون رشد فهم شود، نهتنها تهدیدکننده سلامت روان نیست، بلکه بستری برای شکلگیری شخصیتی مقاوم، امیدوار و عمیق فراهم میآورد.
پرسش: از منظر اجتماعی، انتظار چه تأثیری بر سلامت روان جمعی و کاهش آسیبهای اجتماعی دارد؟
پاسخ:
جامعهای که فاقد افق روشن نسبت به آینده است، بهتدریج دچار فرسایش روانی و اخلاقی میشود. قرآن کریم در آیه ۵۵ سوره نور، وعده استقرار، امنیت و حاکمیت صالحان را مطرح میکند. این وعده، بنیان امید جمعی در جامعه مؤمنان است.
انتظار، یک روایت مشترک از آینده ارائه میدهد؛ روایتی که مبتنی بر عدالت، کرامت انسانی و غلبه خیر بر شر است. این روایت مشترک، انسجام اجتماعی و روانی را تقویت میکند و احساس تعلق را افزایش میدهد. احساس تعلق، یکی از مؤلفههای اصلی سلامت روان اجتماعی است.
در تفاسیر شیعی، از جمله المیزان، تأکید میشود که وعدههای الهی در تاریخ، تدریجی و حکیمانه محقق میشوند. این نگاه، جامعه را به صبر فعال و پرهیز از واکنشهای هیجانی و مخرب سوق میدهد. بنابراین انتظار آگاهانه میتواند نقش پیشگیرانه در برابر یأس اجتماعی، پرخاشگری جمعی و فروپاشی اخلاقی ایفا کند.
پرسش: تفاوت انتظار آگاهانه با انتظار سطحی چیست و این تفاوت چه پیامد روانی دارد؟
پاسخ:
انتظار سطحی، معمولا بر نشانههای ظاهری، زمانمحوری و هیجانهای مقطعی استوار است. چنین انتظاری، با هر بحران یا تأخیر، به ناامیدی شدید منجر میشود و فرد را دچار نوسانات هیجانی میکند.
در مقابل انتظار آگاهانه ریشه در معرفت قرآنی و روایی دارد. این نوع انتظار، بر صبر، تقوا و اصلاح مستمر تأکید میکند. قرآن در آیه ۱۵۳ سوره بقره، صبر را ابزار استعانت معرفی میکند؛ صبری که فعال، آگاهانه و رشددهنده است. انتظار آگاهانه موجب ثبات هیجانی و کاهش اضطراب میشود. فرد میپذیرد که تحقق وعده الهی، تابع حکمت الهی است، نه شتاب انسان. این پذیرش، آرامش درونی ایجاد میکند. به همین دلیل، انتظار آگاهانه، سلامت روان پایدار میآفریند، در حالی که انتظار سطحی، آسیبپذیری روانی را افزایش میدهد.
پرسش: چه راهکارهایی برای تقویت سلامت روان فردی و خانوادگی در پرتو باور به انتظار پیشنهاد میکنید؟
پاسخ:
نخستین راهکار، تعمیق معرفت دینی است. بدون فهم صحیح قرآن، روایات و فلسفه غیبت، انتظار کارکرد روانی مؤثر نخواهد داشت. معرفت، زیربنای آرامش و ثبات روانی است.
دوم تبدیل انتظار به سبک زندگی است؛ یعنی اخلاق فردی، روابط خانوادگی و کنشهای اجتماعی بر اساس ارزشهای عدالت، صداقت و مسئولیتپذیری تنظیم شود. این ارزشها، مستقیما بر سلامت روان اثر مثبت دارند.
سوم تقویت ارتباط معنوی با امام زمان (عج) از طریق دعاهای معتبر و یاد مستمر. قرآن تصریح میکند که یاد خدا موجب آرامش دلهاست؛ الا بذکر الله تطمئن القلوب. در نهایت باید انتظار را به عنوان یک منبع عمیق معنا، امید و تابآوری در زندگی معاصر بازخوانی کرد؛ منبعی که میتواند انسان امروز را از فرسایش روانی نجات دهد و به سوی تعادل و پایداری سوق دهد.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰