حضور قلب در نماز، معیار مهم پیشرفت معنوی است. امام صادق علیهالسلام فرمودهاند هرچه حضور قلب بیشتر باشد، نماز مقبولتر است. ترک گناه، انجام واجبات و محبت به عبادت، تمرکز و پذیرش نماز را افزایش میدهد و رشد انسان در مسیر سیر و سلوک را نشان میدهد.
کلید رسیدن به آرامش و موفقیت در زندگی صبر است، زیرا همه اعمال شایسته از نماز و روزه گرفته تا ترک گناه و اطاعت از خدا به صبر نیاز دارند. صبر ابتدا سخت و تلخ است، اما با استمرار در انجام واجبات و پرهیز از محرمات تربیت شده و تقویت میشود. این تمرین صبر، زمینه رشد ایمان و استقرار آرامش در زندگی فرد را فراهم میکند.
آیه «قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَیٰ شَاکِلَتِهِ» تأکید میکند که شاکله انسان، ساختار درونی اوست که بر اثر اعمال شکل میگیرد. هر رفتار نیک یا بد، شخصیت و تصمیمهای بعدی را میسازد. مسیر رشد نتیجه مداومت در اعمال است، اما در نهایت، خداوند بهترین داور هدایت است.
وظیفه والدین امروز مراقبت از رفتار خود و محافظت فرزندان در برابر محیطهای آسیبزا است. مدرسه باید مکمل تربیت باشد و علاوه بر آموزش علمی، پایههای اخلاقی و دینی را تقویت کند تا رشد معنوی و عملی فرزند تضمین شود.
حضور قلب در نماز تنها با ایمان کامل حاصل میشود، زیرا ایمان ناقص توجه انسان را به امور دیگر معطوف میکند. پرهیز از گناه، رشد ایمان و ارزشگذاری به خدا باعث تمرکز دل و حضور قلب واقعی میشود، اما ایمان ضعیف و دلبستگی به دنیا مانع توجه کامل به خدا است.
اگر حکم الهی قطعی باشد، استخاره جایگاهی ندارد. استخاره تنها وقتی معنا دارد که تکلیف مشخص نباشد، مانند معامله با فرد ناشناس. ابتدا با عقل و تجربه، سپس با مشورت دیگران و در نهایت در تردید، با خدا مشورت میکنیم.
خطورات و تصورات ذهنی ممکن است زمینهی گناه را فراهم کنند. ذهن با تکرار این افکار آمادهی عمل میشود، بنابراین لازم است از همان مرحلهی تصورات استغفار کرد تا دل و ذهن پاک بماند و آمادهی انجام اعمال صالح گردد.
دوست واقعی باید هم عاقل باشد و هم با تقوا؛ زیرا بیتقوایی انسان را به گناه میکشاند و بیعقلی با نیت خیر نیز زیان میآفریند. تنها در پرتو عقل میتوان راه درست را شناخت و با تقوا آن را بهدرستی پیمود.
صراط مستقیم تنها یکی است و همه عبادات و وظایف زندگی، راههای گوناگون در همین مسیر واحدند؛ خدا یکی است و راه هم یکی، و هر کس بخواهد کنار آن راهی بسازد جز گمراهی و بیسرانجامی نصیبی نخواهد برد.