سایه سنگین تجمل بر دورهمی‌های ایرانی؛ از اسراف پنهان تا فراموشی صله رحم

مبلغ – سرویس زندگی: در دهه‌های نه چندان دور، وقتی صحبت از مهمانی به میان می‌آمد، نخستین تصویری که در ذهن نقش می‌بست، سفره‌ای ساده روی زمین، ظرف‌هایی بی‌تکلف و صدای خنده‌هایی بود که از سرِ شوقِ دیدار به گوش می‌رسید. آن روزها صله رحم، یک وظیفه اخلاقی و منبعی برای تجدید قوای روحی خانواده‌ها بود. اما امروز، گویی مفهوم مهمانی تغییر ماهیت داده است. حالا پیش از آنکه مهمان از در وارد شود، میزبان روزها درگیر تدارکاتی است که بیشتر به یک پروژه سنگینِ اجرایی شباهت دارد تا یک دورهمی دوستانه. این تغییر رویه، ریشه‌های عمیقی در فرهنگ مصرف‌گرایی مدرن دارد و باعث شده است که یکی از زیباترین توصیه‌های دینی ما، یعنی صله رحم، زیر بار سنگین تجملات دفن شود.

اسراف پنهان دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود. وقتی از اسراف سخن می‌گوییم، ذهن بسیاری از ما بلافاصله به سمت سطل‌های زباله‌ای می‌رود که پر از نان یا برنج است. اما اسراف پنهان بسیار فراتر از دور ریختن مواد غذایی است. اسراف در وقت، اتلاف انرژی‌های روانی و صرف منابع مالی برای خرید چیزهایی که هیچ ضرورتی در کیفیت ارتباط ما ندارند، همگی مصداق اسراف پنهان هستند. در بسیاری از مهمانی‌های امروزی، میزبان آن‌قدر درگیر چیدمان چندین مدل غذا، دسر و پیش‌غذاست که وقتی مهمان‌ها می‌رسند، او دیگر توان و نای صحبت کردن ندارد. خستگی مفرط میزبان باعث می‌شود هدف اصلی مهمانی که همان گفت‌وگو و پیوند عاطفی است، به حاشیه برود.

اگر نگاهی به فیلم‌های کلاسیک سینمای ایران مثل «مهمان مامان» بیندازیم، می‌بینیم که چگونه تمام همسایه‌ها برای آبروداریِ یک خانواده بسیج می‌شوند تا سفره‌ای ساده اما صمیمی پهن شود. در آنجا آنچه اهمیت دارد، حرمت مهمان و گرمای حضور است. اما در فضای واقعی امروز، به‌ویژه با ظهور پدیده‌هایی مانند اینستاگرام، مهمانی‌ها به یک ویترین نمایش تبدیل شده‌اند. بسیاری از خانواده‌ها قبل از اینکه به فکر لذت بردن از حضور اقوام باشند، به فکر زاویه دوربین و چیدمان میز هستند تا عکسی درخور برای فضای مجازی ثبت کنند. این تظاهر و نمایش‌گری، سمی است که برکت را از سفره‌ها می‌برد. در واقع ما داریم برای دیگرانی که پشت صفحه گوشی هستند مهمانی می‌گیریم، نه برای عزیزانی که کنارمان نشسته‌اند.

دین مبین اسلام و سیره ائمه اطهار (علیهم‌السلام) بر ساده‌زیستی تأکید فراوانی دارند، اما این ساده‌زیستی به معنای خسیس بودن یا بد پذیرایی کردن نیست. امام علی (علیه‌السلام) در روایتی بر این نکته تأکید دارند که مؤمن نباید خود را برای مهمان به مشقت بیندازد. مشقت یعنی همان استرس و اضطرابی که امروز بسیاری از خانواده‌های طبقه متوسط و حتی ضعیف برای برگزاری یک دورهمی ساده تحمل می‌کنند. وقتی هزینه یک مهمانی خانوادگی به قدری بالا می‌رود که خانواده ناچار است از هزینه‌های ضروری زندگی‌اش بزند، یا وقتی میزبان به دلیل سختیِ کار، ترجیح می‌دهد سالی یک بار هم مهمانی ندهد، اینجاست که ما دچار بحران شده‌ایم. نتیجه این سخت‌گیری‌ها، قطع رحم و انزوای خانواده‌هاست.

یکی از مثال‌های بارز اسراف پنهان در مهمانی‌های ما، تنوع بیش از حد غذاهاست. در بسیاری از فرهنگ‌های اصیل، مهمانی با یک نوع غذای باکیفیت و اصیل تعریف می‌شد. اما امروز، سفره‌هایی که چندین مدل غذای اصلی و چندین نوع دسر رنگارنگ دارند، نه تنها نشانه احترام نیستند، بلکه نوعی توهین به مفهوم قناعت محسوب می‌شوند. در پایان این مهمانی‌ها، حجم زیادی از غذاها باقی می‌ماند که یا دور ریخته می‌شوند و یا به دلیل گرم شدن مکرر، کیفیت خود را از دست می‌دهند. این در حالی است که در همسایگی ما یا در میان بستگان، ممکن است کسانی باشند که در تأمین معاش اولیه خود دچار مشکل هستند. پیوند دادن مفهوم مهمانی با انفاق می‌تواند یکی از راه‌های بازگشت به اصالت باشد؛ یعنی به جای هزینه‌های زائد برای دکوراسیون سفره، می‌توان بخشی از آن هزینه را برای گره‌گشایی از مشکلات فامیلی کنار گذاشت.

تغییر سبک زندگی و روی آوردن به آپارتمان‌نشینی نیز به این موضوع دامن زده است. در فضاهای کوچک، میزبانی‌های پرزرق و برق دشوارتر است، اما به جای اینکه این کوچکی فضا باعث سادگی شود، مردم را به سمت رستوران‌نشینی و هزینه‌های گزاف کشانده است. این در حالی است که نشستن روی یک قالیچه ساده و خوردن یک نان و پنیر با نیت صله رحم، پاداشی معنوی دارد که در گران‌ترین رستوران‌ها یافت نمی‌شود. ما باید این فرهنگ را جا بیندازیم که ارزش یک انسان به تعداد دیس‌های روی میز او نیست، بلکه به وسعت لبخند و صفای باطن اوست.

برای مقابله با این اسراف پنهان، خانواده‌ها می‌توانند قراردادهای نانوشته‌ای میان خود وضع کنند. مثلاً در یک خاندان بزرگ، بزرگترها می‌توانند پیش‌قدم شوند و اعلام کنند که از این پس در دورهمی‌ها بیش از یک نوع غذا طبخ نشود. این کار باعث می‌شود جوان‌ترها که وضعیت مالی متوسطی دارند، خجالت نکشند و آن‌ها هم جرئت کنند مهمانی بدهند. در واقع، ساده‌زیستی در مهمانی، نوعی بخشندگی به دیگران است تا آن‌ها هم بتوانند در این چرخه صله رحم باقی بمانند. وقتی ما سخت می‌گیریم، در واقع داریم به دیگران می‌گوییم اگر مثل من توانایی مالی ندارید، دورهمی را تعطیل کنید.

برخی از چهره‌های مشهور و مذهبی در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با انتشار تصاویری از سفره‌های افطار ساده یا دورهمی‌های بی‌پیرایه، این موج را تغییر دهند. اما این حرکت باید تبدیل به یک مطالبه عمومی در میان خانواده‌های متدین شود. باید یاد بگیریم که احترام به مهمان، در خوب گوش دادن به حرف‌های او، در توجه به فرزندان او و در ایجاد فضای شاد برای اوست. ریخت‌وپاش‌های پنهان، مثل استفاده از ظروف یک‌بار مصرف تجملاتی که هم به محیط زیست آسیب می‌زند و هم هزینه اضافی است، باید از فرهنگ ما حذف شود.

موضوع دیگر، اسراف در کادوها و چشم‌روشنی‌های سنگین است. گاهی خانواده‌ای به دلیل اینکه توان خرید کادوی گران‌قیمت را ندارد، از رفتن به مهمانی خودداری می‌کند. این هم یکی از لایه‌های اسراف پنهان است که روابط را سرد می‌کند. اگر ما سنت هدیه دادن را هم به سمت سادگی و کاربردی بودن ببریم، موانع حضور در جمع‌های خانوادگی برداشته می‌شود. یادمان باشد که در فرهنگ شیعی، امامان ما با فقیرترین افراد جامعه بر سر یک سفره می‌نشستند و هیچ‌گاه اجازه نمی‌دادند تجملات میان آن‌ها و مردم فاصله بیندازد.

در عصر حاضر که اضطراب‌های معیشتی و فشارهای اقتصادی بر گرده مردم سنگینی می‌کند، بازگشت به الگوی قناعت در مهمانی‌ها، نه تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه یک ضرورت اجتماعی برای حفظ سلامت روان جامعه است. ما نیاز داریم که دوباره در خانه‌هایمان را به روی هم باز کنیم بدون اینکه نگران قضاوت دیگران درباره مدل پرده‌ها یا تعداد غذاهایمان باشیم. باید به یاد بیاوریم که برکت، در سادگی است. برکت یعنی اینکه با کمترین امکانات، بیشترین لذت روحی و معنوی نصیب اعضای خانواده شود.

در نهایت، اصلاح این فرهنگ نیاز به شجاعت دارد؛ شجاعتِ اینکه اولین کسی باشیم که سفره‌ای ساده می‌اندازد و با افتخار از مهمانش پذیرایی می‌کند. این سادگی به معنای بی‌احترامی نیست، بلکه به معنای اصالت دادن به رابطه انسانی است. وقتی ما اسراف پنهان را از مهمانی‌هایمان حذف می‌کنیم، در واقع داریم به رشد فرهنگ دینی و انسانی کمک می‌کنیم و فضایی می‌سازیم که در آن، همه افراد با هر سطح درآمدی، احساس عزت‌نفس و تعلق خاطر داشته باشند. صله رحمی که با سادگی همراه باشد، ماندگارتر، شیرین‌تر و قطعاً به رضایت الهی نزدیک‌تر است.