ربیع ماه بازگشت به امید و ساختن جامعه

دو ماه محرم و صفر با حافظه سنگین سوگ و شهادت و اسارت و رنج خاندان پیامبر پایان می گیرد و ربیع الاول از راه می رسد. ماهی که در فرهنگ عمومی بیشتر با پایان روزهای عزاداری و آغاز مناسبت های شادی شناخته می شود اما تقویم ربیع تصویری بسیار گسترده تر دارد. این ماه از هجرت پیامبر آغاز می شود. شهادت امام حسن عسکری و آغاز امامت حضرت مهدی را در خود جای داده است. فاصله دو روایت مشهور از میلاد پیامبر به هفته وحدت تبدیل شده و در هفدهم آن میلاد پیامبر اسلام و امام جعفر صادق قرار گرفته است.

ربیع الاول ۱۴۴۸ در تقویم امسال ایران از جمعه ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ آغاز می شود. هشتم ربیع برابر با ۳۰ مرداد است. دوازدهم ربیع در ۳ شهریور قرار می گیرد و هفدهم ربیع با ۸ شهریور مصادف است. در تقویم رسمی کشور نیز ۲۳ مرداد به هجرت پیامبر از مکه به مدینه و ۳۰ مرداد به شهادت امام حسن عسکری اختصاص دارد و ۳ تا ۸ شهریور فاصله میان دو روایت مشهور میلاد پیامبر و هفته وحدت است.

ربیع با یک شب متفاوت آغاز می شود

شب اول ربیع الاول در حافظه تاریخی مسلمانان با یکی از مهم ترین شب های زندگی پیامبر پیوند خورده است. شبی که در آستانه هجرت پیامبر از مکه به مدینه علی بن ابی طالب در بستر پیامبر خوابید تا نقشه مخالفان برای کشتن رسول خدا ناکام بماند. این شب در منابع تاریخی و دینی به لیله المبیت شهرت یافته است. از همین نقطه می توان تفاوت ربیع با یک ماه صرفا جشن محور را فهمید. آغاز ربیع با فداکاری همراه است. یک انسان جان خود را در معرض خطر قرار می دهد تا دیگری بتواند ماموریتی بزرگ تر را ادامه دهد و پیامبر نیز شهر و خانه و محیط آشنای خود را ترک می کند تا مرحله تازه ای از دعوت اسلامی شکل گیرد.

اما شب اول ربیع فقط یک مناسبت تاریخی نیست. این شب اعمال عبادی نیز دارد که بخشی از آنها اختصاص به آغاز هر ماه قمری دارد و در مفاتیح الجنان ذکر شده است. یکی از مهم ترین اعمال شب اول هر ماه قمری خواندن دو رکعت نماز است. در هر رکعت پس از سوره حمد سوره انعام خوانده می شود و پس از نماز از خدا خواسته می شود انسان را در آن ماه از ترس و بیماری و حوادث ناگوار حفظ کند. این عمل در بخش اعمال هر ماه نو در مفاتیح الجنان آمده است.

دیدن هلال ماه نیز با دعا همراه است. در مفاتیح خواندن دعاهای وارد شده هنگام مشاهده هلال توصیه شده و دعای چهل و سوم صحیفه سجادیه از مهم ترین آنها معرفی شده است. همچنین خواندن هفت مرتبه سوره حمد در آغاز ماه از اعمال نقل شده برای ماه نو است. بنابراین کسی که می خواهد شب اول ربیع را بر اساس منابع شناخته شده دینی آغاز کند می تواند آغاز ماه را با دعای هلال و نماز دو رکعتی شب اول ماه و دعا برای سلامت و امنیت و سپس یاد واقعه لیله المبیت همراه کند.

در عین حال باید میان اعمال مستند و آدابی که بعدها در فرهنگ عمومی شکل گرفته اند تفاوت گذاشت. برخی رفتارهایی که در سال های اخیر به عنوان اعمال ویژه شب اول ربیع در فضای مجازی رواج پیدا کرده اند پشتوانه روشنی در منابع اصلی اعمال این ماه ندارند. نسبت دادن هر رسم رایج به دین بدون سند نه به گسترش معنویت کمک می کند و نه به اعتبار سنت های دینی.

روز اول ربیع روز شکر برای یک نجات تاریخی

برای روز اول ربیع نیز در منابع اعمالی ذکر شده است. علمای شیعه روزه این روز را به شکرانه سلامت پیامبر و امیرالمومنین در جریان هجرت مستحب دانسته اند. زیارت پیامبر و امیرالمومنین نیز برای این روز توصیه شده است. سید بن طاووس نیز در اقبال الاعمال دعایی برای این روز نقل کرده است. برای روز اول هر ماه قمری نیز نمازی مستقل ذکر شده است. این نماز دو رکعت دارد. در رکعت اول پس از حمد سی مرتبه سوره توحید و در رکعت دوم پس از حمد سی مرتبه سوره قدر خوانده می شود و پس از نماز صدقه دادن توصیه شده است. در منابع این عمل با طلب سلامت در طول ماه پیوند خورده است. ترکیب نماز و صدقه در آغاز ماه قابل توجه است. مناسک در اینجا تنها رابطه فرد با خدا نیست. درست در کنار نماز پای دیگری هم به میان می آید. صدقه یعنی آغاز ماه با توجه به انسانی دیگر. همین پیوند می تواند یکی از کلیدهای فهم اجتماعی اعمال ربیع باشد.

هجرت فقط جابه جایی از مکه به مدینه نبود

یکی از اصلی ترین رخدادهای آغاز ربیع هجرت پیامبر است. هجرت در سال ۶۲۲ میلادی نقطه عطفی در تاریخ اسلام شد. مسلمانان از مرحله زندگی تحت فشار در مکه وارد مرحله شکل دادن به یک جامعه در مدینه شدند و به همین سبب بعدها هجرت مبدا تقویم اسلامی قرار گرفت.اهمیت اجتماعی هجرت کمتر از اهمیت دینی آن نیست. پیامبر پس از ورود به مدینه با جامعه ای متکثر روبرو بود. گروه های مختلف عرب و یهودیان در این شهر زندگی می کردند و تنظیم مناسبات میان آنها از نخستین مسائل جامعه جدید بود. سندی که با عنوان صحیفه مدینه شناخته می شود از نخستین اسناد مهم این دوره و شاهدی بر تلاش برای سامان دادن مناسبات اجتماعی و مسئولیت های متقابل در مدینه است.از این زاویه ربیع با یک مفهوم بزرگ آغاز می شود. عبور از وضع موجود برای ساختن وضعی بهتر. هجرت اگر فقط به یک سفر تاریخی فروکاسته شود بخش زیادی از معنای آن از دست می رود. هجرت در زندگی امروز می تواند پرسش از چیزهایی باشد که یک جامعه باید از آنها عبور کند. از خشونت زبانی. از عادت به تحقیر دیگری. از دروغ. از بی تفاوتی در برابر فقر. از بی اعتمادی عمومی. از تبدیل اختلاف نظر به دشمنی و از دینداری بدون مسئولیت اجتماعی.

هشتم ربیع و پایان یک دوره

هشتم ربیع الاول در روایت مشهور شیعه روز شهادت امام حسن عسکری است. امسال این مناسبت با جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ همزمان است. شهادت امام یازدهم یکی از نقاط تعیین کننده تاریخ تشیع است زیرا پس از آن دوره امامت حضرت مهدی آغاز می شود. به همین سبب روزهای هشتم و نهم ربیع فقط دو مناسبت پشت سر هم نیستند. یکی پایان دوره حضور امام حسن عسکری و دیگری آغاز مرحله تازه ای در تاریخ اندیشه شیعی است.در روز هشتم زیارت امام حسن عسکری و توجه به حضرت مهدی از اعمال مناسب این روز دانسته شده است. مفهوم انتظار نیز در همین نقطه وارد تقویم ربیع می شود. اگر انتظار به معنای امید به جهانی عادلانه باشد نمی تواند با بی تفاوتی نسبت به بی عدالتی امروز سازگار باشد. انتظار اجتماعی یعنی انسان به اندازه توان خود برای همان ارزش هایی تلاش کند که از جامعه مطلوب آینده انتظار دارد.

دوازدهم ربیع و آغاز هفته وحدت

دوازدهم ربیع در روایت مشهور اهل سنت روز میلاد پیامبر اسلام است. در تقویم امسال ایران این روز با سه شنبه ۳ شهریور مصادف است و آغاز هفته وحدت به شمار می رود. هفدهم ربیع نیز که روایت مشهور شیعه درباره میلاد پیامبر است در یکشنبه ۸ شهریور قرار دارد. برای روز دوازدهم ربیع نیز در منابع اعمالی ذکر شده است. از جمله دو رکعت نماز که در رکعت اول پس از حمد سه مرتبه سوره کافرون و در رکعت دوم پس از حمد سه مرتبه سوره توحید خوانده می شود. در برخی منابع روزه این روز نیز ذکر شده است. اما شاید بزرگ ترین عمل اجتماعی این روز همان چیزی باشد که هفته وحدت می خواهد یادآوری کند. توانایی زندگی کردن با اختلاف. شیعه و سنی تفاوت های تاریخی و فقهی و کلامی دارند. وحدت به معنای حذف این تفاوت ها نیست. مسئله اصلی این است که اختلاف به نفرت و تحقیر و خشونت تبدیل نشود. این موضوع امروز حتی از رابطه مذاهب نیز فراتر می رود. جامعه ای که نتواند اختلاف را تحمل کند در سیاست و فرهنگ و خانواده و رسانه و شبکه های اجتماعی دائما به گروه های متخاصم تقسیم می شود. از این منظر هفته وحدت می تواند تمرینی برای یک فضیلت اجتماعی مهم باشد. گفتگو بدون توهین. نقد بدون حذف. دفاع از باور بدون تحقیر باور دیگری.

هفدهم ربیع اوج مناسک این ماه

هفدهم ربیع یکی از مهم ترین روزهای عبادی این ماه در سنت شیعی است. روز میلاد پیامبر اسلام و همچنین میلاد امام جعفر صادق. اعمال متعددی برای این روز در مفاتیح نقل شده است. غسل از اعمال این روز است. روزه نیز فضیلت فراوان دارد. زیارت پیامبر از نزدیک یا دور و زیارت امیرالمومنین از مهم ترین اعمال هفدهم ربیع است.  نماز ویژه ای نیز برای این روز نقل شده است. هنگامی که مقداری از روز گذشته باشد دو رکعت نماز خوانده می شود و در هر رکعت پس از حمد ده مرتبه سوره قدر و ده مرتبه سوره توحید خوانده می شود. زیارت امیرالمومنین در روز میلاد پیامبر نیز جایگاه ویژه ای دارد و در منابع زیارتی برای این روز زیارت و نماز زیارت نقل شده است. این مجموعه اعمال نشان می دهد که شادی ربیع در سنت دینی فقط جشن و سرور بیرونی نیست. روزه و غسل و نماز و زیارت بخش اصلی مناسک آن را تشکیل می دهند. شادی دینی با عبادت پیوند می خورد و عبادت نیز در کنار خود توجه به اخلاق و انسان دیگر را می طلبد.

از مناسک فردی تا اخلاق اجتماعی

یکی از آسیب های مواجهه با مناسبت های مذهبی این است که گاهی مناسک و زندگی واقعی از یکدیگر جدا می شوند. ممکن است برای میلاد پیامبر مراسم بزرگی برگزار شود اما در همان جامعه تحقیر انسان دیگر و دروغ و خشونت زبانی و بی اعتنایی به فقیر مسئله مهمی تلقی نشود.ربیع می تواند فرصتی برای پیوند دوباره این دو حوزه باشد. صدقه اول ماه فقط یک توصیه فردی نیست. در جامعه امروز می تواند به کمک به خانواده ای گرفتار تبدیل شود. بزرگداشت پیامبر می تواند به اطعام نیازمندان و حمایت از کودکان و بیماران و سالمندان تنها تبدیل شود. هفته وحدت می تواند از یک مراسم رسمی به نشست واقعی گفتگو میان پیروان مذاهب تبدیل شود. یاد امام صادق می تواند به توجه بیشتر به علم و گفتگو و پرسشگری منجر شود. اینها اعمال مأثور ویژه ربیع نیستند و نباید به عنوان دستور عبادی منسوب به معصومان معرفی شوند. اما می توانند ترجمه اجتماعی ارزش هایی باشند که مناسبت های این ماه به آنها اشاره می کنند.

شادی دینی در روزگار فشار اقتصادی چه معنایی دارد

ربیع امسال در شرایطی فرا می رسد که بخش مهمی از خانواده ها با فشارهای اقتصادی و نگرانی درباره هزینه زندگی روبرو هستند. همین وضعیت می تواند تعریف ما از جشن دینی را تغییر دهد. شادی مذهبی لزوما در برنامه پرهزینه و تزئین بیشتر خلاصه نمی شود. گاهی پرداخت هزینه درمان یک بیمار. تهیه لوازم مدرسه برای یک دانش آموز. بخشیدن بخشی از بدهی یک خانواده. اطعام ساده چند نیازمند. رسیدگی به سالمندان. کمک به فردی برای پیدا کردن شغل یا حتی کنار گذاشتن بخشی از هزینه مراسم برای یک کار خیر می تواند صورت اجتماعی روشن تری از شادی مذهبی باشد. در سنت اعمال اول ماه نیز نماز کنار صدقه قرار گرفته است. همین هم نشانه معناداری است. انسان برای سلامت خود دعا می کند و همزمان بخشی از مال خود را در اختیار دیگری قرار می دهد. عبادت از همان ابتدا به مسئولیت اجتماعی وصل می شود.ربیع درست پس از محرم و صفر می آید. اگر محرم و صفر یادآور رنج و ظلم و وفاداری و مسئولیت در برابر مظلوم است ربیع می تواند مرحله بعد همان روایت باشد. پس از یاد کردن از رنج باید پرسید چگونه می توان جامعه ای ساخت که رنج کمتری تولید کند.از لیله المبیت در شب اول ماه تا هجرت پیامبر. از شهادت امام حسن عسکری تا آغاز امامت حضرت مهدی. از هفته وحدت تا میلاد پیامبر و امام صادق یک خط مشترک دیده می شود. خروج از خود و توجه به دیگری.شاید ربیع را از این منظر بتوان ماه بازگشت به امید نامید. امیدی که در چراغانی و تبریک متوقف نمی شود و باید در رفتار فردی و روابط اجتماعی و مسئولیت در برابر دیگران نشانه ای از خود باقی بگذارد.