نرم‌افزار ذهن در عصر فیک‌نیوز؛ چرا امام سجاد پیش از هر چیز از خدا عقل سلیم می‌خواست؟

مبلغ – سرویس یاد: اگر این روزها گوشی هوشمند خود را بردارید و در پلتفرم‌هایی مثل توئیتر، اینستاگرام یا کانال‌های تلگرامی گشت‌وگذاری کوتاه داشته باشید، با حجم عظیمی از تیترهای زرد، تحلیل‌های شتاب‌زده و اخبار جعلی مواجه می‌شوید. در این فضای شلوغ، تشخیص مرز میان واقعیت و بازنمایی‌های غیرواقعی به یک چالش روزمره تبدیل شده است. بسیاری از مردم بدون اینکه خودشان متوجه باشند، در دام سوگیری‌های تأییدی می‌افتند؛ یعنی فقط اخباری را باور می‌کنند که با پیش‌فرض‌ها و احساسات لحظه‌ای آن‌ها همخوانی دارد. این وضعیت همان اختلال در پردازش اطلاعات است که روان‌شناسان مدرن از آن به عنوان خطای شناختی یاد می‌کنند. اما نکته شگفت‌انگیز اینجاست که صدها سال پیش، در دل تاریخ اسلام و در روزگاری که جامعه دچار سردرگمی فکری و اخلاقی بود، امام سجاد علیه السلام در دعای بیستم صحیفه سجادیه که به دعای مکارم الاخلاق مشهور است، دقیقاً دست روی همین ریشه گذاشته و از خداوند سلامت فکر و هدایت اندیشه را طلب می‌کند.

در دنیای تکنولوژی امروز، ما برای محافظت از رایانه‌ها و تلفن‌های همراه خود از ابزارهای امنیتی و ضدبدافزار استفاده می‌کنیم تا فایل‌های مخرب، سیستم را آلوده نکنند. ذهن انسان نیز دقیقاً به همین ساختار نیازمند است. اگر ورودی‌های ذهنی کنترل نشوند و نرم‌افزار تحلیل‌گر مغز تقویت نشود، هر داده نادرستی می‌تواند در قالب یک حقیقت مسلم در ذهن رسوب کند. امام سجاد علیه السلام در دعای مکارم الاخلاق، دعا را به عنوان ابزاری برای تنظیم و آپدیت این نرم‌افزار به کار می‌گیرد. حضرت در فرازهای آغازین این نیایش شگفت‌انگیز، از خداوند ایمانی کامل، یقینی استوار و نیتی صالح می‌خواهد. این درخواست‌ها نشان می‌دهد که از نگاه اهل بیت، دین‌داری واقعی از نقطه اصلاح ذهن و عقل آغاز می‌شود، نه صرفاً از پوسته‌ها و رفتارهای ظاهری.

وقتی امام سجاد علیه السلام از خداوند تقاضا می‌کند که او را به هدایتی استوار مجهز فرماید تا در مسیر زندگی دچار انحراف نشود، در واقع به ما درس می‌دهد که عقل سلیم یک موهبت پویا است که باید دائماً از منبع فیض الهی تغذیه شود. عقل انسان به تنهایی ممکن است تحت تأثیر غرایز، منافع شخصی، ترس‌ها یا فضاسازی‌های رسانه‌ای قرار بگیرد و تصمیم‌های اشتباهی اتخاذ کند. حتماً در ماجراهای اخیر اقتصادی یا تلاطم‌های سیاسی دیده‌اید که چطور یک موج شایعه باعث می‌شود هزاران نفر دست به رفتارهای هیجانی بزنند و سرمایه یا آرامش روانی خود را به باد دهند. این رفتارها ناشی از نبود خردورزی فعال است. امام زین‌العابدین علیه السلام با مناجات‌های خود به ما یادآوری می‌کند که برای نجات از این امواج مسموم، باید ابتدا ذهن را با یاد خدا و توسل به نور خرد الهی آرام کرد تا بتوان داده‌ها را از روی انصاف و واقع‌بینی سنجید.

در فیلم‌های سینمایی شاخصی مانند ماتریکس، شخصیت‌ها در دنیایی از توهم زندگی می‌کنند و تنها کسانی که توانایی تشخیص واقعیت را دارند، می‌توانند خود را از اسارت نجات دهند. فضای مجازی امروز هم شباهت زیادی به یک دنیای بازنمایی‌شده دارد که در آن اخبار ساختگی به سرعت وایرال می‌شوند و افکار عمومی را هدایت می‌کنند. در چنین بستری، امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه به ما یاد می‌دهد که چگونه از خداوند بخواهیم ما را از شر خودبزرگ‌بینی، تعصبات کور و قضاوت‌های ناعادلانه حفظ کند. حضرت به صراحت در این دعا می‌خواهد که: «خدایا مرا به مسیری هدایت کن که در آن حق را بشناسم و از باطل پیروی نکنم.» این همان عقلانیت انتقادی است که جهان مدرن ادعای آن را دارد، اما امام سجاد آن را با بعد معنوی پیوند می‌زند تا انسان دچار غرور علمی نشود.

یکی از نکات برجسته دعای بیستم، پیوند عقلانیت با اخلاق اجتماعی است. عقل سلیمی که امام سجاد علیه السلام از خدا طلب می‌کند، یک عقل انتزاعی و گوشه‌نشین نیست، بلکه عقلی است که در بطن جامعه کارکرد دارد. حضرت می‌فرماید: «خدایا به من توفیق بده که در برابر کسی که به من بدی کرده، با نیکی رفتار کنم و در برابر بدگویی دیگران، زبان به انصاف بگشایم.» کنترل خشم و پرهیز از رفتارهای تلافی‌جویانه در جامعه امروز که پر از تنش‌های کلامی در کامنت‌ها و گفتگوهای روزمره است، اوج عقلانیت را نشان می‌دهد. کسی که عقل سلیم دارد، بازیچه هیجانات لحظه‌ای دیگران نمی‌شود و کنترل روان خود را به دست یک اکانت ناشناس در اینترنت یا یک همکار عصبانی در محل کار نمی‌سپارد.

علاوه بر این، در روزگاری که اضطراب معیشت و نگرانی‌های فردی بیداد می‌کند، انسان‌ها اغلب در تصمیم‌گیری‌های کلان زندگی دچار خطای تحلیل می‌شوند. ذهن مضطرب نمی‌تواند درست فکر کند. امام سجاد علیه السلام با اتصال قلب و عقل به خداوند، آرامشی بنیادین را در وجود انسان می‌کارد. وقتی انسان بداند که رزق و سرنوشت او در دستان پرقدرت پروردگار است، دیگر برای رسیدن به اهداف مادی به هر راه نادرستی چنگ نمی‌زند و در قضاوت‌هایش منافع لحظه‌ای را بر حقیقت ترجیح نمی‌دهد. این زاویه دید، قدرت تحلیل انسان را بالا می‌برد و او را به شخصیتی تبدیل می‌کند که می‌تواند فراتر از هیاهوهای زمانه بیندیشد.

برای داشتن خردورزی به سبک صحیفه سجادیه، ما باید الگوی تفکر خود را تغییر دهیم. باید یاد بگیریم پیش از آنکه هر پستی را بازنشر کنیم یا هر خبری را بپذیریم، از خود بپرسیم آیا این مطلب با عقل سلیم، انصاف و حقیقت سازگاری دارد یا خیر. باید در خلوت‌های خود، همانند امام سجاد علیه السلام دست به دعا برداریم و از خداوند بخواهیم که فیلترهای ذهنی ما را از ناخالصی‌های هوا و هوس، کینه و جهل پاک کند. دعا کردن برای عقلانیت به این معنا نیست که دست از مطالعه و تحقیق برداریم، بلکه به این معناست که از پروردگار، برکت در فهم و رهایی از خطاهای ادراکی را تمنا کنیم.

در جهان پرشتاب امروز، ارزش واقعی در داشتن اطلاعات بیشتر نیست، بلکه در داشتن قدرت پردازش و فهم درست است. کسی که میلیون‌ها داده را در حافظه دارد اما توانایی غربال کردن حقیقت از کذب را ندارد، درست مثل کسی است که کتابخانه‌ای بزرگ دارد اما کلید ورود به آن را گم کرده است. صحیفه سجادیه همان کلید طلایی است که به انسان می‌آموزد چگونه در هر موقعیت پیچیده‌ای، قطب‌نمای عقل و اخلاق را در دست بگیرد و راه را گم نکند. امام سجاد علیه السلام به ما آموخت که خردورزی یک موهبت الهی است که باید هر روز برای حفظ و تقویت آن به درگاه خداوند التماس کرد و اجازه نداد که گردوغبار شبهات و دروغ‌ها، درخشش این چراغ فروزان را خاموش کند.