رسانهای که از ترس مینویسد، دیگر روایتگر حقیقت نیست
مبلغ – سرویس رسانه: این «نمیدانم» یکی از مهمترین مشکلات اخلاقی روزنامهنگاری است.
وقتی مرزهای قانونی و حرفهای روشن نباشند و رسانه نیز از استقلال کافی برخوردار نباشد، خبرنگار بهتدریج یاد میگیرد پیش از آنکه کسی چیزی را از او بخواهد، خودش دست به حذف بزند. موضوعی را دنبال نکند، سؤالی را نپرسد، بخشی از یک گزارش را کنار بگذارد یا اساسا سراغ سوژهای نرود که احتمال میدهد «حساس» باشد.
در ظاهر، اتفاق خاصی نیفتاده است. هیچ دستوری صادر نشده و هیچ مطلبی رسما توقیف نشده است. اما در لایهای عمیقتر، اتفاق مهمی رخ داده: ترس، جای اخلاق حرفهای را گرفته است.
از سانسور به خودسانسوری؛ جایی که مرزها در ذهن خبرنگار ساخته میشوند
سانسور را معمولا بهعنوان دخالت مستقیم در کار رسانه میشناسیم؛ کسی میگوید این مطلب منتشر نشود یا آن بخش حذف شود. اما خودسانسوری شکل پیچیدهتری دارد. در اینجا دیگر لزوما نیازی به دستور مستقیم نیست. خبرنگار بهمرور زمان میآموزد چه موضوعاتی ممکن است برای رسانه هزینه ایجاد کند و چه نوع روایتی کمدردسرتر است. مشکل دقیقا از همینجا آغاز میشود.
اگر خبرنگار بداند انتشار اطلاعات محرمانه، نقض حریم خصوصی یا انتشار خبر جعلی چه تبعاتی دارد، میتواند بر اساس یک قاعده روشن تصمیم بگیرد. این محدودیت لزوما ضد اخلاق نیست؛ اتفاقا بخشی از اخلاق حرفهای است. اما اگر نداند مرز کجاست، تصمیم او دیگر بر اساس اصول حرفهای گرفته نمیشود؛ بر اساس حدس درباره واکنش قدرت گرفته میشود.
در چنین شرایطی، محتاطترین انتخاب همیشه بهترین انتخاب به نظر میرسد:
«بهتر است منتشر نکنیم.»
«بهتر است اسمش را نیاوریم.»
«شاید دردسر شود.»
«فعلا صبر کنیم.»
مجموع همین تصمیمهای کوچک میتواند در نهایت تصویری ناقص از واقعیت بسازد؛ تصویری که مخاطب هرگز نمیفهمد چه مقدار از آنچه باید میدانسته، پیش از رسیدن به صفحه رسانه حذف شده است.
وقتی رسانه به قدرت وابسته است، تعارض اخلاقی شکل میگیرد
دولتی بودن یک رسانه، بهخودیخود به معنای غیراخلاقی بودن آن نیست. رسانه دولتی نیز میتواند خبر دقیق منتشر کند، حقوق افراد را رعایت کند و اصول حرفهای را جدی بگیرد. مسئله زمانی آغاز میشود که رسانهای که باید ناظر قدرت باشد، برای ادامه فعالیت خود به همان قدرت وابسته باشد.
در چنین وضعیتی، تعارضی شکل میگیرد که نمیتوان با توصیه اخلاقی ساده آن را حل کرد: رسانه باید درباره قدرت گزارش دهد، اما بخشی از امنیت و امکان فعالیتش نیز به ساختار قدرت وابسته است. در نتیجه، حتی اگر هیچ مقام مسئولی مستقیما به خبرنگار دستور ندهد، ساختار میتواند به او یاد بدهد که کجا احتیاط کند.
این همان نقطهای است که وابستگی ساختاری، به رفتار اخلاقی فردی نفوذ میکند. خبرنگار ممکن است انسان اخلاقمداری باشد، اما در محیطی کار کند که او را به محافظهکاری سوق میدهد. بنابراین اخلاق رسانهای را نمیتوان فقط با فضیلت فردی خبرنگاران توضیح داد؛ ساختار رسانه نیز باید امکان رفتار اخلاقی را فراهم کند.
اخلاق رسانهای فقط درباره «دروغ نگفتن» نیست
در نگاه نخست، اخلاق روزنامهنگاری مسئلهای ساده به نظر میرسد: خبر دروغ منتشر نکن، آبروی کسی را نبر، اطلاعات جعلی منتشر نکن. اما اخلاق حرفهای رسانه بسیار فراتر از این است.
خبرنگار باید بتواند واقعیت را تا حد امکان دقیق، منصفانه و کامل روایت کند. باید میان خبر و نظر تفاوت بگذارد. باید به منبعی که اطلاعاتش را از آن گرفته توجه کند. باید خطای خود را اصلاح کند و در برابر مخاطب مسئول باشد. بنابراین اگر رسانهای به دلیل ترس از پیامدهای احتمالی، بخشی از واقعیت را دائما حذف کند، حتی اگر هیچ خبر دروغی منتشر نکند، باز هم با یک مسئله اخلاقی روبهرو است.
حقیقت فقط دروغ نبودن نیست؛ تحریف نکردن واقعیت نیز هست. گاهی میتوان بدون گفتن یک دروغ، تصویری نادرست از واقعیت ساخت؛ کافی است بخشی از واقعیت را که با روایت مطلوب سازگار نیست، همواره حذف کنیم.
یک اصل قرآنی برای روزنامهنگاری
این مسئله را میتوان با یکی از اصول روشن اخلاقی قرآن نیز سنجید. در سوره انعام آمده است:
«وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى»
«و هنگامی که سخن میگویید، عدالت را رعایت کنید، هرچند درباره نزدیکان شما باشد.»
این آیه مستقیما درباره روزنامهنگاری سخن نمیگوید، اما یک اصل اخلاقی مهم را بیان میکند: نزدیکی و تعلق نباید معیار داوری و روایت را تغییر دهد. اگر رسانه درباره رقیب سیاسی با سختگیری گزارش میکند، اما خطای فرد همسو را نادیده میگیرد، از عدالت فاصله گرفته است. اگر یک روزنامهنگار به دلیل تعلق سیاسی یا سازمانی خود، بخشی از حقیقت را حذف میکند، مسئله فقط حرفهای نیست؛ اخلاقی نیز هست. اخلاق رسانهای از خبرنگار میخواهد بتواند حقیقتی را که به نفع او نیست نیز روایت کند.
تجربه مشروطه؛ رسانهای که میخواست قدرت را به پرسش بکشد
این دغدغه در ایران سابقهای بیش از یک قرن دارد. مطبوعات در دوره مشروطه صرفا وسیله انتقال اخبار نبودند. روزنامهها به یکی از مهمترین عرصههای شکلگیری افکار عمومی تبدیل شدند و درباره قانون، عدالت، استبداد و مسئولیت حکومت سخن گفتند. روزنامههایی نظیر «صوراسرافیل» نمونهای از این نقش بودند؛ مطبوعاتی که تلاش میکردند قدرت را در معرض پرسش عمومی قرار دهند.
اهمیت تاریخی این تجربه در این است که نشان میدهد رسانه زمانی به معنای واقعی کلمه رسانه است که میان قدرت و جامعه یک فضای ارتباطی و انتقادی ایجاد کند. البته مطبوعات مشروطه نیز از خطاهای اخلاقی و حرفهای خالی نبودند. گاه تندی زبان، تعصب سیاسی و حتی حمله شخصی جای نقد مستدل را میگرفت. این تجربه تاریخی یک درس دوگانه دارد: رسانه برای ایفای نقش خود به استقلال نیاز دارد، اما استقلال بدون مسئولیت اخلاقی نیز میتواند به بیاعتباری منجر شود.
آزادی رسانهای و اخلاق حرفهای، دو رقیب نیستند؛ دو شرط لازم برای یک رسانه سالماند.
وقتی «خبر بیخطر» جای «خبر مهم» را میگیرد
خودسانسوری در نهایت فقط بر خبرنگار اثر نمیگذارد؛ شکل اخبار را نیز تغییر میدهد. رسانهای که دائما از ورود به حوزههای پرریسک پرهیز میکند، بهتدریج به سمت موضوعاتی میرود که انتشار آنها کمهزینهتر است.
خبرهای رسمی، اظهارنظرها، افتتاحها، نشستها و رویدادهایی که کسی با انتشار آنها مشکلی ندارد، بیشتر میشوند؛ در حالی که پرسشهای دشوارتر کمتر مطرح میشوند:
«چه کسی مسئول این وضعیت است؟»
«چرا این تصمیم گرفته شد؟»
«چه کسی از آن سود برد؟»
«چه کسی متضرر شد؟»
«آیا ادعای مسئولان با واقعیت سازگار است؟»
وقتی این پرسشها بهتدریج از رسانه حذف شوند، رسانه ممکن است همچنان بسیار فعال باشد، اما از واقعیت عقب میماند. این همان لحظهای است که مخاطب به سراغ منابع دیگری میرود؛ منابعی که ممکن است دقیقتر نباشند، اما دستکم درباره چیزهایی سخن میگویند که رسانه رسمی درباره آنها سکوت کرده است. و اینجا بحران اعتماد آغاز میشود.
اعتماد عمومی، قربانی نهایی ابهام است
مخاطب لازم نیست بداند چه مطلبی سانسور شده است تا نسبت به رسانه بیاعتماد شود. کافی است بارها احساس کند چیزی با تجربه زیسته او نمیخواند. اگر رسانه از بحران سخن نگوید، اما مردم بحران را در زندگی خود تجربه کنند؛ اگر رسانه فقط یک روایت را تکرار کند، اما مردم روایت دیگری را در اطراف خود ببینند، فاصله میان رسانه و جامعه بیشتر میشود. در این وضعیت، حتی اخبار درست نیز با سوءظن مواجه خواهند شد.
این شاید مهمترین هزینه اخلاقی خودسانسوری باشد: بیاعتماد کردن مخاطب حتی به خبرهایی که درستاند. وقتی اعتبار یک رسانه از بین برود، دیگر توضیح دادن درباره صحت تکتک اخبار نیز دشوار خواهد شد.
راهحل، خط قرمز بیشتر نیست؛ خط قرمز روشنتر است
اگر ابهام بخشی از مشکل است، راهحل نمیتواند افزودن بر ابهام باشد. رسانه حرفهای به مجموعهای روشن از قواعد نیاز دارد؛ قواعدی که مشخص کنند چه چیزی از نظر قانونی ممنوع است، چه چیزی از نظر اخلاق حرفهای نادرست است و در موارد خاکستری، خبرنگار و سردبیر بر چه اساسی باید تصمیم بگیرند.
اینجاست که تدوین یک منشور اخلاق رسانهای اهمیت پیدا میکند.
اما چنین منشوری نباید صرفا در یک دفتر اداری نوشته شود و خبرنگاران موظف به امضای آن باشند. خبرنگار، سردبیر، مدیر رسانه، صاحبنظران حوزه رسانه و حتی مخاطبان باید در شکلگیری آن مشارکت داشته باشند.
این منشور باید درباره مسائل واقعی پاسخ روشن داشته باشد: حفظ حریم خصوصی، استفاده از منابع ناشناس، انتشار اخبار تاییدنشده، اصلاح اشتباهات، تعارض منافع، استفاده از تصاویر، پوشش قربانیان و کودکان، تبلیغات پنهان و البته نسبت رسانه با قدرت سیاسی. مخاطب باید بداند رسانه بر چه اساسی تصمیم میگیرد و رسانه نیز باید بتواند در برابر تصمیمهای خود پاسخگو باشد.
رسانه مستقل، رسانه بیمسئولیت نیست
در نهایت، استقلال رسانه نباید با بیقیدی اشتباه گرفته شود. رسانه مستقل حق ندارد به نام آزادی، شایعه منتشر کند یا آبروی افراد را قربانی هیجان خبری کند. خبرنگار مستقل نیز موظف است میان ادعا و واقعیت، خبر و تحلیل و نقد و تخریب تفاوت بگذارد. اما این مسئولیت نباید بهانهای برای تبدیل رسانه به تریبون قدرت شود.
رسانه سالم باید بتواند همزمان دو کار را انجام دهد: در برابر قدرت سؤال کند و در برابر حقیقت پاسخگو باشد. این دو اصل نه در برابر یکدیگر، بلکه مکمل یکدیگرند. اگر رسانه از قدرت بترسد، اخلاق حرفهای به محافظهکاری تبدیل میشود. اگر از حقیقت فاصله بگیرد، استقلالش نیز بیمعنا میشود. و اگر هر دو را حفظ کند، اعتماد عمومی دوباره امکان شکلگیری پیدا میکند. در نهایت، مسئله اخلاق رسانهای را شاید بتوان در یک پرسش خلاصه کرد:
آیا خبرنگار وقتی پشت میز خود مینشیند، میداند باید از چه چیزی بترسد؛ یا میداند در برابر چه چیزی مسئول است؟
رسانهای که پاسخ این پرسش را روشن نکرده باشد، دیر یا زود به جای آنکه واقعیت را روایت کند، به روایت ترسهای خود تبدیل خواهد شد.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : 0