چگونه گذشتگان به نسبت آب و خشکی در زمین پی بردند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، دکتر سید مرتضی میرسراجی (استادیار دانشگاه) در یادداشتی نوشت: سیارهٔ زمین از آسمان، برای ناظری که آن را مشاهده می‌کند، همچون مرواریدی آبی به نظر می‌رسد؛ و این بدان سبب است که بخش اعظم سطح این سیاره را «آب» پوشانده است.

حدود ۷۱ درصد از سطح زمین را «آب» (دریاها و اقیانوس‌ها) و مابقی را «خشکی» تشکیل می‌دهد. در قالب «کسر» در دانش «ریاضیات»، این مقدار نزدیک به سه چهارم از این سیاره را شامل می شود، اما نه دقیقاً سه چهارم، چون سه چهارم معادل با هفتاد و پنج درصد است پس نزدیک به سه چهارم می باشد.

جالب است که در یکی از آثار کهن پارسی نیز به این نسبت حدودی در قالب و هیئت کسری در ریاضیات به صراحت اشاره شده است:

«…کرۀ زمین را چون به چهار قسمت کنی، «سه رُبع» (سه چهارمِ) از آن جمله در «آب» است… و «یک رُبع» (یک چهارم) که بر وی [بر روی سطح آن قرار دارد در] «خشکی»  [واقع] است… .» [۱]

این عبارت از کتابِ جغرافیاییِ «جهان‌نامه»، تألیف «محمد بن نَجیب بَکران» در سال ۶۰۵ هجری قمری، یعنی بیش از هشتصد سال پیش استخراج شده است.

نکتۀ تأمل برانگیز اینجاست که چگونه گذشتگانِ دانشمند و پیشینیان اندیشور ما، حتی به احتمال قوی، پیش و متعاقباً پس از تألیف این کتاب یا کتاب های نوعی، بدون دسترسی به امکاناتِ علمیِ امروزی، به این تقریبِ نزدیک از نسبت آب و خشکی در کرهٔ زمین دست یافته بودند؟!

آیا این امر ناشی از محاسبات دقیق علمی در پیشگاه آنان بوده است، یا صرفاً باید آن را امری تخمینی مبتنی بر شانس و احتمال در نظر گرفت؟!

علاوه بر این نسبتِ تقریباً دقیق از میزان آب و خشکی در سطح زمین، مؤلف کتاب مذکور، در اثر خویش و مخصوصاً در گزارۀ  پیش گفته، سیارۀ آبی رنگ را با ترکیبِ «کرۀ زمین» نگاشته و به عبارتی آن را این گونه توصیف نموده است که همین نمونه نشانگر این واقعیت است که او در روزگار خویش به کروی بودن زمین اعتقاد راسخ داشته است، حال آن که حتی در عصر پیشرفتۀ ما- از حیث علم تجربی و فن آوری- در بین برخی فرهیختگان و نظریه پردازان نیز گهگاه این مسأله مطرح می شود که زمین سیاره ای کروی نیست بلکه از بُعد هندسی تخت است!

در نهایت، شاید بتوان به جرأت گفت که برآورد سه چهارمِ آبی برای کرۀ زمین در کتاب فارسیِ «جهان‌نامه» متعلق به بیش از هشتصد سال پیش، نه یک تصادف، بلکه نمادی از دقت رصدی و پذیرش کاملِ کروی بودن زمین توسط دانشمندان کهن روزگاران پیشین بوده است.

در دنیایی که برخی پسینیان این عالمان حقیقت‌های اثبات‌شده را علناً انکار می‌کنند، این متون به یادگار مانده و گرانسنگ باستانی یادآور می‌شود که نگاه به جهان، همواره نیازمند احترام و عنایت ویژه به دانش گذشتگان در مسیر کنجکاوی بی‌وقفۀ آنان برای کشف رمز و رازهای طبیعت خواهد بود.

تحقیقات بیشتر می‌تواند بر روش‌های تخمین پیشینیان، از جمله مشاهدات گستردهٔ «دریانوردان» و تحلیل «نقشه‌های جغرافیایی باستانی»، و همچنین بر شواهد موجود در محاسبات دقیقِ «منجمانِ» آن اعصار و اَزمان سپری شده متمرکز شود تا منبع این برآورد باریک بینانه برای همۀ ما دقیق تر از قبل مشخص و واضح گردد.

پی نوشت

[۱]جهان نامه، ص۸