مدرسه عالی شهید مطهری؛ از سپهسالار قاجاری تا کانون انقلاب اسلامی

 

مبلغ در نظر دارد برای آشنایی مخاطبان با برخی بناهای دیدنی و تاریخی معماری اسلامی گزارشهای تصویری منتشر کند. مدرسه عالی

شهید مطهری واقع در بهارستان یکی از بنا های مهم تاریخ معاصر است. با این بنای چشم‌نواز آشنا شوید:

در تقاطع خیابان بهارستان و حافظ تهران، گنبدی فیروزه‌ای و ایوانی رفیع، روایتی سنگرگون از تاریخ معاصر ایران را در سینه خود جای داده است.

مدرسه عالی شهید مطهری، تنها یک مرکز آموزشی نیست؛ بلکه یک «متن تاریخی» است که هر بخش از آن—از آجرهای قاجاری تا کلاس‌های

پرشور انقلابی—گواهی بر تحولات بزرگ است.

چشم‌انداز یک صدراعظم اصلاح‌طلب

میرزا حسین خان سپهسالار، پس از بازگشت از سفارت در استانبول و آشنایی با نظام آموزشی عثمانی، با خرید زمین‌های اطراف تکیه میرزا سیدحسین،

طرحی بلندپروازانه را کلید زد.

اهداف وی: ایجاد مرکزی برای تربیت علما و مدیران دولتی بر پایه‌ی علوم جدید و سنتی.

معماران: استاد «حسن قمی» و تیم او، که ترکیبی بدیع از معماری اصیل ایرانی (اصفهانی) و influences معماری روسی

(به دلیل سفر سپهسالار به قفقاز) را خلق کردند.

شگفتی‌های معماری و مهندسی

سیستم آبرسانی: استفاده از قنات اختصاصی و حوض‌های متعدد در حیاط مرکزی برای تأمین آب و ایجاد سرمایش تبخیری.

گرمایش: طراحی هوشمندانه‌ی گودال‌باغچه و اتاق‌های زیرزمینی (سرداب) برای تعدیل دمای هوا در زمستان و تابستان.

تزئینات: کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ، مقرنس‌کاری‌های گچی در گنبدخانه، و استفاده از سنگ‌های مرمر اعلاء از معادن یزد.

کتابخانه: از همان آغاز، با اهدای کتاب‌های شخصی سپهسالار و مشیرالدوله، غنی شد.

    

از مدرسه سنتی به دانشکده مدرن

با تأسیس دانشگاه تهران در ۱۳۱۳، این مدرسه به «دانشکده معقول و منقول» (علوم اسلامی و فلسفه) تبدیل و سپس

به «مدرسه عالی سپهسالار» تغییر نام داد.

چالش اصلی: تقابل هویت حوزوی با سیستم آموزشی مدرن. در این دوره، دروسی مانند حقوق اداری، اقتصاد و زبان‌های خارجی

به برنامه درسی اضافه شد.

شخصیت‌های شاخص این دوره: سید محمد کاظم عصار (فیلسوف برجسته) و سید محمد مشکات (مصحح و ادیب).

پس از سقوط رضاشاه، این مدرسه برای مدتی با رکود مواجه شد، اما به عنوان یک بنای تاریخی و مذهبی، کماکان پابرجا ماند.

بازگشت به ریشه‌ها و تولد یک کانون انقلابی

در دهه ۱۳۴۰، با پیگیری مراجع تقلید از جمله آیت‌الله بروجردی و سپس امام خمینی(ره)، مدیریت مدرسه دوباره به حوزۀ علمیه سپرده شد.

هدف استراتژیک: ایجاد یک پایگاه فکری اسلامی برای مقابله با اندیشه‌های مارکسیستی و غربی در میان دانشجویان.

مثلث فکری: مطهری، بهشتی، مفتح

شهید مرتضی مطهری: با تدریس فلسفه و تفسیر، پایه‌های فکری انقلاب را استحکام بخشید. کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم»

او حاصل همین جلسات است.

شهید محمد بهشتی: با تسلط بر زبان آلمانی و فلسفه غرب، به تبیین اندیشه اسلامی در برابر ایدئولوژی‌های غربی می‌پرداخت. نقش کلیدی

در تشکیل «انجمن اسلامی

مهندسین» داشت.

شهید محمد مفتح: با شعار «وحدت حوزه و دانشگاه»، به طور فعال دانشجویان را به مدرسه می‌کشاند. برگزاری جلسات مشترک برای طلاب و دانشجویان،

از ابتکارات او بود.

نماز عید فطر سال ۱۳۵۷ در همین مدرسه به امامت او، یکی از بزرگترین گردهمایی‌های انقلابی بود.

رویدادهای کلیدی در دل مدرسه

تحصن علما: این مدرسه بارها میزبان تحصن علما و روحانیون در اعتراض به رژیم پهلوی بود.

چاپ و نشر: انتشار نشریات و اعلامیه‌های انقلابی از داخل مدرسه.

پایگاه ارتباطی: این مکان، محل ملاقات و هماهنگی بین نیروهای مبارز از اقشار مختلف بود.

شهادت استاد مطهری و جاودانگی نام

شهادت استاد مطهری در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۸، ضربه‌ای سهمگین به پیکرۀ انقلاب نوپا بود. امام خمینی(ره) در پیامی، او را «حاصل عمر» خود خواندند.

تغییر نام مدرسه به «شهید مطهری»، تنها یک تغییر اداری نبود، بلکه تلاشی برای تثبیت میراث فکری او در کالبد این نهاد بود.

تحولات آموزشی و علمی

تأسیس مرکز جهانی علوم اسلامی: با هدف جذب دانشجویان بین‌المللی.

راه‌اندازی مقاطع تحصیلات تکمیلی: (کارشناسی ارشد و دکتری) در رشته‌های تخصصی مانند:

فقه و حقوق اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

تاریخ تمدن اسلامی

مذاهب اسلامی

ترکیب دروس حوزوی و دانشگاهی: این مدرسه همواره مدلی پیشرو در تلفیق دروس سنتی حوزوی

(مانند سطح عالی فقه و اصول) با روش‌های آکادمیک بوده است.

کتابخانه و گنجینه‌های نفیس

آمار: بیش از ۴۰,۰۰۰ جلد کتاب چاپی، ۳,۵۰۰ نسخه خطی نفیس (از جمله قرآن‌های خطی متعلق به دوران ایلخانی و تیموری)،

و ۸۰,۰۰۰ برگ اسناد تاریخی.

شاهکارهای خطی: «کلیات سعدی» به خط یاقوت مستعصمی، «دیوان حافظ» از دوره قاجار، و نسخه‌ای از «تذکرهالاولیاء» عطار.

چرا مدرسه مطهری منحصر به فرد است؟

تداوم تاریخی: این نهاد، تنها مرکز آموزشی ایران است که بدون تعطیلی، از دوره قاجار تا کنون به فعالیت خود ادامه داده

و نقش‌آفرینی کرده است.

تقابل و تعامل سنت و مدرنیته: این مدرسه صحنۀ تقابل و در نهایت، تعامل مؤثر بین نظام آموزشی سنتی حوزوی و سیستم

مدرن دانشگاهی بوده است.

نقش ژئوپلیتیک: قرارگیری در مجاورت ساختمان مجلس شورای اسلامی (عمارت بهارستان)، به آن نقش و جایگاهی نمادین در ارتباط دین

و حکومت بخشیده است.

مدرسه عالی شهید مطهری، امروز به عنوان یک «میراث زنده»، هم به روی طلاب و دانشجویان گشوده است و هم به عنوان

یک جاذبه گردشگری فرهنگی، داستان مقاومت،

ایمان و خردورزی یک ملت را برای بازدیدکنندگان خود روایت می‌کند. این بنا، خود یک درس تاریخ است؛ درسی از آنکه چگونه

یک نهاد می‌تواند در بستر زمان، با تحولات جامعه

همگام شود و در عین حال، بر هویت اصیل خود پایدار بماند.