نسبت میان «قصاص»، «انتصار» و «جهاد» از جمله مباحث مهمی است که در قرآن کریم و نهجالبلاغه، با نگاهی فراتر از ساحت فردی مطرح شده است. در این چارچوب، انتقام از دشمن متجاوز، نه واکنشی شخصی، بلکه بخشی از مسئولیت امت برای صیانت از حیات جامعه اسلامی معرفی میشود.
مجاهدت بانوان بنیهاشم پس از عصر عاشورا، استمرار حیات اسلام ناب محمدی را تضمین کرد. جناب رقیه بنت علی (س)، همسر حضرت مسلم بن عقیل (ع) و مادر شهیدان کربلا، با ایستادگی بینظیر و خطبههای بلیغ خود، الگویی برجسته از شجاعت و تبلیغ ولایتمدارانه را به تصویر کشید.
بر اساس روایتی منسوب به امام صادق، تلاوت سوره علق در شب یا روز و وفات پس از آن، پاداشی همانند شهید و مجاهد در رکاب محمد بن عبدالله دارد. این روایت بیانگر فضیلت تلاوت این سوره است و به معنای جایگزینی قرائت آن با حکم فقهی جهاد نیست.
در آموزههای دینی، شجاعت فضیلتی برجسته و نشانه ایمان است که ارزشمندترین جلوه آن جهاد در راه خدا، و برترین مرتبه آن مبارزه با نفس اماره است.
در روایات، انتظار ظهور امام زمان(عج) مانند حضور در ستاد فرماندهی ایشان و یا جهاد همراه با پیامبر(ص) شمرده شده است، این تشبیهات، روشنگر این واقعیّت است که یک نوع رابطه و تشابه در میان مسأله «انتظار» و «جهاد» وجود دارد. به این صورت که اگر انتظار حکومت جهانی مهدی اعتقادی عمیق باشد، سرچشمه دو رشته اعمال دامنه دار خواهد شد؛ اول: ترک هرگونه همکاری با عوامل ظلم و فساد، و حتّی مبارزه و درگیری با آنها؛ دوم: خودسازی و خودیاری و جلب آمادگیهای جسمی و روحی و مادّی و معنوی برای شکل گرفتن آن حکومت واحد جهانی.
در معارف اسلامی، جهاد تنها به نبرد محدود نیست و هرگونه مجاهدت عملی یا معنوی، از خودسازی تا حمایت و دعا، میتواند انسان را در ثواب مجاهدان شریک سازد.
میان «ایمان قلبی» و «دفاع مشروع» تمایز اساسی وجود دارد و جهاد در اسلام، راهی برای پاسداری از آزادی عقیده و مقابله با ظلم است، نه ابزاری برای تحمیل باور.
خداوند به کسانی که در جهاد کوتاهی کنند هشدار میدهد که متاع زندگی دنیا نسبت به آخرت بسیار ناچیز است. در آیه دیگر میفرماید: اگر برای جهاد حرکت نکنید، شما را عذاب دردناکی میکند و گروه دیگری غیر از شما را جایگزین میسازد، و هرگز زیانی به خدا نمیرسد. مسلمان باید بداند این هشدارها شامل او نیز هست و نباید در برابر هجوم دشمن و اهانت به مقدسات ساکت بماند.
سوره فتح از جمله سورههایی است که رهبر شهیدمان، بر خواندن مداوم آن برای تحقق پیروزی جبهه مقاومت تأکید و توصیه فرمودهاند.
اول توکل بر خدا و توسل به امام زمان(عج) باشد، نه اتکا به نیروی خود. در کارهای سخت، باید این توکل را بیشتر کنیم. اگر کار به مو برسد، پاره نمیشود. خطر معنوی از شیطان و نفس از خطر فیزیکی مهمتر است. باید یکدیگر را به حق توصیه کنیم و فقط بر خدا تکیه داشته باشیم.
کارگزار مؤمن میداند که مسئولیت، میدان آسایش نیست بلکه میدان جهادِ خدمت است.
امنیت، عزت، آرامش و حفظ ارزشهای الهی، میوههای جانفشانیهای مجاهدان راه خداست.
به باور مقام معظم رهبری، همهٔ معصومان در جهاد با دشمن بودند و جهاد حقیقی هر تلاشی است که در آن مقابله با دشمن اسلام و قرآن وجود داشته باشد.
«جهاد» سنگ زیربنای اسلام و ستون اصلی این خیمه است و در فقه شیعه بر دو قسم است: «جهاد اکبر» و «جهاد اصغر». «جهاد اکبر» جنگیدن در برابر دشمن درونی یا همان هوی و هوس های سرکش است. «جهاد اصغر» نیز مقاومت و جنگیدن در برابر دشمنان خارجی، دشمنان حقیقت، دشمنان عدالت، فضیلت و دین است.
حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در یک حدیثی از فلسفه وجوب جهاد بر زن و مرد اشاره کردهاند.
حضرت آیتالله جوادی آملی تأکید کردند: خداوند به شدّت از رفتار اجتماعی منافقان انتقاد میکند و دستور «جهاد خاص» با آنان را صادر فرمودهاند.
امیرالمومنین علی علیه السلام در یک حدیثی به جهاد اشاره کردهاند.
درس خواندن و عالِم یا أعلم شدن، تنها هجرت صغری و جهاد اصغر است؛ زیرا انسان همچنان در سطح مفاهیم و علوم کتابی سیر میکند. مرتبه بالاتر، هجرت وسطا و جهاد اوسط است؛ یعنی حرکت از علم به معلوم، از الفاظ و مفاهیم به واقعیت و حقیقت. در این مرحله، هدف دانستن بیشتر نیست، بلکه رسیدن به خارج است که علم به آن اشاره میکند.