حضرت علی علیه السلام در خطبه شماره ۱۹۹ از کتاب ارزشمند نهج البلاغه درباره نماز سفارش کردهاند.
امیر مؤمنان در حکمت بیستوپنجم نهجالبلاغه، با اشاره بر اینکه فریادرسی درماندگان و غمزدایی از رنجدیدگان میتواند کفاره گناهان بزرگ باشد، نگاهی عمیق به مفهوم توبه و جبران در آموزههای دینی دارد؛ نگاهی که بر اساس آن، بازگشت حقیقی از خطا تنها با استغفار زبانی محقق نمیشود، بلکه به اصلاح رفتار، جبران حقالناس و روی آوردن به عمل صالح، بهویژه در عرصه یاریرسانی به دیگران، انجام میپذیرد.
انسان در مسیرِ زندگی، همواره میانِ دو قطبِ «آرزوهای بیانتها» و «واقعیتهای محدودِ دنیوی» در حرکت است. امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه، این مسیر را به دقت آسیبشناسی کردهاند.
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در شرح روایت از حدیثی به مسئله جلب روزی با صدقه اشاره کردهاند.
امیرالمؤمنین علی (ع) در حکمت هفتم نهجالبلاغه، با بیانی شیوا، سینه خردمند را به صندوقچه گرانبهای اسرار تشبیه میکنند و نقش رازداری را در حفظ حریمهای قدسی روابط بشری گوشزد میکند.
امام علی(ع) درباره حاملان علم، با اشاره به سینه مبارکش می فرماید: «در اينجا علم فراوانى است، اى كاش افراد لايقى براى آن مى يافتم». به فرموده امام(ع) چهار گروه، شايسته حمل اين علوم نيستند. كسى كه زود درك مى كند؛ ولى قابل اعتماد نيست، كسي كه دين را وسيله دنيا قرار داده و از نعمت خدا بر ضد بندگان استفاده مى كند، كسى كه بصيرت به علم و شبهات ندارد و با نخستين شبهه، شك در دل او پيدا مى شود، كسى كه حريص به مال است». در واقع اين علوم با مرگ حاملانش مى ميرد، زيرا اين گروهِ ها شايستگی های لازم را ندارند.
هشدار تاریخ ساز امام علی(ع) در نهجالبلاغه درباره جامعهای که مسئولیتهایش را فراموش میکند: «اگر امر به معروف و نهی از منکر را رها کنید، بدترین شما بر شما حاکم میشوند و دعاهایتان بیپاسخ میماند.»
پژوهشگر قرآنی با اشاره به فرازهای پایانی خطبه همام گفت: امیرالمؤمنین(ع) بعد از اینکه همّام جان به جانآفرین تسلیم کرد، فرمود: «به خدا سوگند، من از این پیشامد بر همام بیمناک بودم» و این رازی است که از آغاز خطبه متقین در جان همام ریشه زد و در تجلی ولایت، جان او را به وصال کشاند.
امام علی (ع) در حکمت ۶۸ نهج البلاغه، عفت را مایه آبرومندی و سربلندی فقیر دانسته و شکرگزاری را زیور و مایه فزونی نعمت برای ثروتمند معرفی میکند.
در حکمت ۴۲ نهج البلاغه، امام علی (ع) به نقش بیماری در کاهش گناهان، اهمیت عمل صالح و نیت درست در رسیدن به بهشت اشاره میکنند. ایشان تاکید دارند که بیماری پاداشی ندارد، اما میتواند فرصتی برای پاکسازی روح باشد.
انسان متقی وقتی در این دنیا عبادت میکند و معارف قرآن و اهل بیت(ع) را میآموزد و به آنها عمل میکند، در حقیقت در بهشت برین و جاویدان، از نعمتهای الهی متنعم است.
کارشناس علوم قرآن و حدیث در تبیین حکمت ۱۹۸ نهجالبلاغه در برنامه «شنبههای علوی» به یکی از پیچیدهترین آسیبهای فکری و اجتماعی اشاره کرد؛ استفاده از مفاهیم حق برای رسیدن به اهداف باطل، همانگونه که امام علی (ع) دربارهی خوارج فرمودند: «کلمهُ حقٍّ یُرادُ بها باطل».
در حکمتهای نهجالبلاغه، امام علی (ع) به تأثیرات عمیق عُجب و ندامت بر روح انسان میپردازد و میفرماید: کار بدی که تو را ناراحت میسازد نزد خدا بهتر است از کار نیکی که تو را مغرور میکند.
مناسک و مراسم حج مشتمل بر اعمال و رفتار بسیار متواضعانهاى است که در برابر حق انجام مىشود و هیچ عبادتى در میان عبادات تا این حد، نشانههاى تواضع در آن نمایان نیست.
کتاب تمام نهج البلاغه کتابی به زبان عربی، حاوی سخنان امام علی (ع) به تحقیق حجت الاسلام سید صادق موسوی است.
یک پژوهشگر قرآنی با اشاره به شخصیت والای سیدرضی، تدوینگر اثر گرانسنگ نهجالبلاغه درباره استغنای این کتاب از سند گفت: نهجالبلاغه با خروج از دایره ظن و گمان، به درجه نزدیک به قطعیت در صدور رسیده است.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) میفرمایند که اساساً مستحبّی که انجام دادنش باعث ضرر خوردن به واجب میشود، مایه قربت و نزدیکی به خدا نیست.
آیت الله جوادی آملی گفتند: حضور در موقعیتهای مشکوک و محل تهمت، از نظر دینی ناپسند است و ممکن است باعث خدشه به حیثیت فرد شود.