جوان امروز و فرهنگ جوانمردی در سیره امام حسن(ع)

مبلغ – سرویس هنر و فرهنگ: جوان امروز در جهانی زندگی می‌کند که معیارهای موفقیت در آن هر روز تغییر می‌کند. یک روز عدد دنبال‌کننده‌ها مهم است، روز دیگر سبک پوشش، روزی دیگر میزان دیده شدن در رسانه و شبکه‌های اجتماعی. در چنین فضایی، مفهومی مثل جوانمردی اگر فقط به عنوان یک واژه قدیمی مطرح شود، ممکن است برای نسل جدید چندان جذاب به نظر نرسد؛ اما وقتی به سراغ کلام خود اهل‌بیت(ع) می‌رویم، روشن می‌شود که جوانمردی و مروت نه یک مفهوم شعاری، بلکه یک شیوه دقیق برای زیستن است. امام حسن مجتبی(ع) در روایتی کوتاه اما بسیار عمیق، مروت را با سه محور مهم تعریف کرده‌اند؛ محوری که اگر درست فهمیده شود، می‌تواند بخشی از بحران‌های اخلاقی و اجتماعی امروز را توضیح دهد.

قال الامام الحسن المجتبی(ع): سئل عن المروت؟ فقال: شح الرجل على دینه، و اصلاحه ماله، و قیامه بالحقوق

ترجمه این روایت چنین است: از امام حسن مجتبی(ع) درباره مروت پرسیدند، فرمودند: حساسیت و مراقبت انسان نسبت به دین خود، اصلاح مال خویش و ادای حقوق.

این روایت را اگر با نگاه امروز بخوانیم، می‌بینیم که امام(ع) برای جوانمردی سه ستون اصلی معرفی می‌کنند: دین، مال و حق. در واقع، جوانمردی در این نگاه فقط یک احساس خوب یا یک رفتار نمایشی نیست، بلکه نوعی مسئولیت‌پذیری در برابر ایمان، دارایی و حقوق دیگران است.

اولین شاخص، شح الرجل على دینه است. شح در اینجا به معنای بخل معمولی نیست، بلکه نوعی حساسیت، مراقبت و وسواس اخلاقی نسبت به دین است. جوانی که می‌خواهد جوانمرد باشد، نباید نسبت به ایمان و ارزش‌های دینی خود بی‌تفاوت باشد. امروز بسیاری از جوان‌ها در معرض فشارهای گوناگون قرار دارند: فشار مد، فشار مصرف‌گرایی، فشار مقایسه، فشار سبک زندگی نمایشی و فشار جریان‌های فکری‌ای که گاه دین را امری حاشیه‌ای جلوه می‌دهند. در چنین شرایطی، شح على دینه یعنی انسان اجازه ندهد هویت دینی‌اش در ازدحام این فشارها کمرنگ شود.

جوانمردی در این بخش یعنی دین برای انسان، یک زینت ظاهری نباشد، بلکه خط قرمز باشد. جوانی که نسبت به دینش حساس است، در انتخاب دوست، در نوع گفتار، در رفتار مجازی و در سبک زندگی، مراقب است که از مرزهای اخلاقی عبور نکند. این حساسیت، به معنای سخت‌گیری بیمارگونه نیست؛ بلکه به معنای مراقبت آگاهانه است. همان‌طور که یک انسان برای سلامتی جسمش نسبت به تغذیه و خواب و سبک زندگی حساس است، برای سلامت معنوی خود نیز باید این‌گونه باشد. کسی که نسبت به دین خود بی‌تفاوت باشد، به‌تدریج در برابر بسیاری از لغزش‌ها بی‌دفاع می‌شود.

این بخش از روایت برای جوان امروز اهمیت دوچندان دارد، چون نسل جوان بیش از نسل‌های پیشین در معرض تصویرسازی‌های متنوع از زندگی است. گاهی موفقیت به شکل ثروت سریع نشان داده می‌شود، گاهی به صورت شهرت ناگهانی، گاهی در قالب آزادی بی‌قید و گاهی در شکل مصرف بیشتر. امام حسن(ع) اما می‌فرماید معیار جوانمردی، مراقبت از دین است. یعنی اگر همه چیز در بیرون تغییر کند، درون انسان باید به یک اصل وفادار بماند.

دومین محور، اصلاحه ماله است. این عبارت در نگاه اول شاید فقط به معنای درست خرج کردن یا مدیریت اقتصادی باشد، اما در عمق خود پیامی بسیار مهم دارد. جوانمردی در نگاه امام حسن(ع) فقط به عبادت فردی محدود نمی‌شود؛ اقتصاد و مال نیز بخشی از دینداری و اخلاق هستند. انسان جوانمرد باید مال خود را اصلاح کند، یعنی دارایی‌اش را در مسیر درست قرار دهد، از اسراف و تبذیر دوری کند، در کسب مال دقت داشته باشد و نگذارد مال، او را از مسیر انسانیت خارج کند.

در جامعه امروز، مسئله مال و اقتصاد از پررنگ‌ترین دغدغه‌هاست. جوانی که برای پیدا کردن شغل مناسب، ساختن آینده، تأمین هزینه‌های زندگی یا حتی ازدواج در فشار است، به‌خوبی می‌فهمد که مال فقط یک ابزار نیست؛ گاهی به میدان آزمون شخصیت تبدیل می‌شود. بسیاری از لغزش‌ها از همین‌جا شروع می‌شود: درآمد نامشروع، خرج‌های نمایشی، رقابت‌های مالی ناسالم، بدهی‌های بی‌حساب و گرفتار شدن در تجملاتی که با واقعیت زندگی فاصله دارد. روایت امام حسن(ع) به ما می‌گوید جوانمرد کسی است که مالش را اصلاح می‌کند، نه اینکه مال او را فاسد کند.

اصلاح مال، یعنی انسان منابع مالی خود را با عقل، پاکی و مسئولیت اداره کند. یعنی اگر درآمدی دارد، مسیرش روشن باشد؛ اگر هزینه‌ای می‌کند، اولویت‌هایش درست باشد؛ اگر توان کمک دارد، به‌موقع کمک کند؛ و اگر توان ندارد، دست‌کم اسیر نمایش بخشش نشود. امروز در فضای مجازی، گاهی نوعی خودنمایی در کمک به دیگران شکل می‌گیرد؛ مثلا فردی تصویر کار خیرش را طوری منتشر می‌کند که بیشتر از خود خیر، دیده شدن او مهم به نظر می‌رسد. در مقابل، روایت امام حسن(ع) به جوان می‌آموزد که اصلاح مال، درون‌مایه‌ای اخلاقی دارد و با صداقت و تعادل معنا پیدا می‌کند، نه با نمایش.

سومین محور، قیامه بالحقوق است. این بخش از روایت شاید از همه مهم‌تر باشد، چون جوانمردی را از سطح نیت و دارایی، به سطح مسئولیت اجتماعی می‌رساند. قیام به حقوق یعنی انسان فقط به فکر خود نباشد؛ حق خدا، حق والدین، حق همسر، حق فرزند، حق همسایه، حق دوست، حق همکار و حق جامعه را بشناسد و برای ادای آن‌ها برخیزد. جوانمردی در این معنا، بدون رعایت حقوق دیگران تحقق پیدا نمی‌کند.

جوان امروز اگر بخواهد در محیط دانشگاه، محل کار، خانواده یا فضای مجازی جوانمرد باشد، باید قیام به حقوق را جدی بگیرد. یعنی در رقابت علمی، حق دیگران را نادیده نگیرد؛ در روابط عاطفی، با کرامت رفتار کند؛ در فضای مجازی، آبروی دیگران را بازیچه نکند؛ و در زندگی روزمره، به مسئولیت‌هایش پایبند باشد. بسیاری از بحران‌های اجتماعی ما از جایی آغاز می‌شود که حق‌ها کوچک شمرده می‌شوند. کسی که پیام خصوصی دیگری را بدون اجازه منتشر می‌کند، کسی که از زحمات همکارش برای خودش اعتبار می‌سازد، کسی که در رانندگی حقوق دیگران را نادیده می‌گیرد، یا کسی که در خانواده از وظایفش شانه خالی می‌کند، در واقع از قیام بالحقوق فاصله گرفته است.

امام حسن مجتبی(ع) در این روایت، سه ضلع اصلی شخصیت جوانمرد را نشان می‌دهند: مراقبت از دین، اصلاح مال، و اقامه حقوق. این سه ضلع، در کنار هم تصویری از انسان متعادل می‌سازند. نه انسانی که فقط اهل عبادت باشد و نسبت به مال و حقوق بی‌تفاوت بماند، نه انسانی که فقط به اقتصاد و منفعت فکر کند و دین و حق را فراموش کند، و نه انسانی که به نام حق‌طلبی، اخلاق و دیانت را کنار بگذارد. جوانمردی یعنی هماهنگی این سه ساحت.

برای جوان امروز، این روایت یک پیام روشن دارد: اگر می‌خواهی در جامعه‌ای پر از هیاهو و رقابت، محترم و مؤثر بمانی، باید از دینت مراقبت کنی، مالت را به‌درستی اداره کنی و نسبت به حقوق مردم بی‌تفاوت نباشی. این سه اصل، هم برای زندگی شخصی مهم‌اند و هم برای حضور اجتماعی. جوانی که این سه اصل را جدی بگیرد، در واقع از یک الگوی اصیل شیعی برای ساختن هویت خود بهره می‌برد.

در این میان، نکته مهم آن است که مروت در نگاه امام حسن(ع) فقط یک فضیلت فردی نیست؛ یک سرمایه اجتماعی است. جامعه‌ای که در آن افراد نسبت به دین حساس باشند، مال خود را درست مصرف کنند و حقوق یکدیگر را رعایت کنند، جامعه‌ای امن‌تر، سالم‌تر و بااعتمادتر خواهد بود. چنین جامعه‌ای دیگر نیاز ندارد با شعارهای پرزرق‌وبرق خود را آراسته و پرزرق‌وبرق نشان دهد، چون جوانمردی در رفتار روزمره مردم آن جاری است.

اگر امروز بخواهیم یک تصویر ملموس از این روایت بدهیم، می‌توانیم جوانی را تصور کنیم که در یک فضای کاری یا تحصیلی، هم مراقب ایمان و اخلاق خود است، هم دخل و خرجش را با عقل و پاکی تنظیم می‌کند، و هم در برخورد با دیگران، حق کسی را ضایع نمی‌کند. این جوان، شاید در ظاهر شبیه قهرمانان سینمایی نباشد، اما در منطق امام حسن(ع)، دقیقا مصداق جوانمرد است.