درس‌هایی از عیون اخبار الرضا برای نسل جدید؛ مدل امام هشتم در برخورد با افکار مختلف

مبلغ – سرویس یاد: امروز کمتر کسی است که از سرعت شگفت‌انگیز انتشار نظرها در فضای مجازی حیرت نکرده باشد. در کمتر از چند دقیقه، یک نظر یا یک تفسیر می‌تواند از گوشه‌ای از شهر به سراسر کشور برسد و موجی از بحث، نقد و گاه درگیری ایجاد کند. اما نکته تلخ ماجرا این است که در همین فضا، توانایی گفتگوی سالم میان مردمان با دیدگاه‌های متفاوت به شدت کاهش یافته است. در برابر کوچک‌ترین اختلاف‌نظر، برخی به دشنام و توهین پناه می‌برند، گروهی طرف مقابل را تحقیر می‌کنند و به جای نقد اندیشه، به شخصیت او حمله می‌کنند. اینجاست که بازگشت به میراث گفتگوی اهل بیت، به ویژه سیره امام رضا (ع)، می‌تواند نسخه‌ای گمشده برای نسل امروز باشد.

کتاب عیون اخبار الرضا، اثر گران‌سنگ شیخ صدوق، پس از زیارت مرقد امام رضا (ع) در خراسان تدوین شد و به گفته مؤلف، از روی علاقه فراوان به این امام گرد آمد. این کتاب فقط یک زندگینامه روایی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای غنی از احادیث، سیره و مهم‌تر از آن، مناظره‌های تاریخی امام هشتم با اندیشمندان ادیان و مکاتب گوناگون روزگار خود است. شیخ صدوق در ضمن این کتاب، بخش‌هایی از جلسات بحثی را ثبت کرده که در محضر مأمون عباسی برگزار می‌شد و در آن‌ها چهره‌های سرشناس آن زمان حضور داشتند؛ از جاثلیق که پیشوای مسیحیان بود تا رأس‌الجالوت که رهبر یهودیان به شمار می‌رفت، از موبدان زرتشتی تا عمران صابی از پیروان آیین صابئین، و حتی سلیمان مروزی که از متکلمان برجسته آن عصر بود.

نخستین درسی که از این مناظره‌ها می‌توان برای نسل امروز گرفت، هنر شنیدن پیش از پاسخ گفتن است. پیشوای مسیحیان، جاثلیق، در مجلس مأمون سؤالات و استدلال‌های خود را مطرح می‌کرد و امام با حوصله تمام به سخنان او گوش می‌سپرد. در بسیاری از این جلسات، امام اجازه می‌داد طرف مقابل تمام حرف‌هایش را بزند و سپس پاسخ می‌داد. این رفتار که در عیون اخبار الرضا به صراحت نقل شده، در فضای امروز که همه عجله دارند حرف خود را بزنند و کمتر کسی حاضر است سخن مخالف را تا پایان بشنود، درسی حیاتی است. شنیدن کامل، نخستین زیربنای احترام متقابل است.

دومین درس، استدلال بر اساس مبانی و پیش‌فرض‌های خودِ طرف مقابل است. در مناظره با جاثلیق، وقتی او ادعا کرد عیسی مسیح پسر خداست چون بدون پدر به دنیا آمده، امام رضا (ع) با یک مثال ساده و مستند به او یادآوری کرد که حضرت آدم (ع) نه پدر داشت و نه مادر؛ پس اگر نداشتن پدر دلیل بر فرزند خدا بودن باشد، آدم (ع) که از این نظر حتی برتر است، بیشتر سزاوار چنین لقبی است. این بیان که ریشه در همان انجیلی داشت که جاثلیق بدان باور داشت، سبب شد سخن طرف مقابل با استدلالی منطقی پاسخ داده شود. هنر امام این بود که برای نقد اندیشه، به جای اتکا به زور یا توهین، از منطق درونی خودِ طرف مقابل کمک بگیرد تا حقیقت برای او روشن شود. این روش در بسیاری از مناظره‌های کتاب تکرار شده است.

سومین درس، تفکیک میان نقد اندیشه و احترام به شخصیت آدمی است. امام (ع) در تمام این جلسات هرگز از واژه‌هایی که شخصیت طرف مقابل را تحقیر کند استفاده نکرد. حتی وقتی استدلال‌های او را رد می‌کرد، با احترام و در قالب پرسش‌های حکیمانه سخن می‌گفت و راه را برای پذیرش حقیقت باز می‌گذاشت. این الگو یادآور آن است که در فضای مجازی امروز می‌توان با اندیشه‌ای که باطل می‌دانیم مخالفت کرد، اما در عین حال به صاحب آن اندیشه به چشم یک انسان محترم نگاه کرد. حمله به شخصیت، القاب زشت و تحقیر چهره‌ها، دستاوردی جز بستن راه گفتگو و تحکیم تعصب ندارد و این دقیقاً نقطه مقابل روش امام رضا (ع) است.

درس چهارم، پذیرفتن اخلاق بزرگوارانه در بحث و برخورد نکردن با شکست‌خورده همچون دشمن است. در مناظره با سلیمان مروزی که از متکلمان زبردست بود، وقتی بحث به جایی رسید که سلیمان از پاسخ درماند و حقیقت برایش روشن شد، امام نه او را سرزنش کرد و نه از شکستش خوشحال شد. نقل شده که امام با مهربانی سخن او را پذیرفت و پاسخ او را کافی دانست. این رفتار ارزشمند، الگویی است برای آنکه در بحث‌ها هدف ما رسیدن به حقیقت باشد، نه شکست دادن و تحقیر رقیب. در نگاه امام، حتی پیروزی بر مخالف اگر با اخلاق توأم نباشد، ارزشی ندارد.

پنجمین درس، باور به این است که دین و حقیقت با قلدری و اجبار ثابت نمی‌شود، بلکه با استدلال و آرامش پذیرفته می‌شود. امام رضا (ع) در همین مناظره‌ها بارها نشان داد که برای تبیین حقیقت به سلاح منطق و گفتگو تکیه می‌کند، نه به میله قدرت خلافت. او حتی وقتی اختیارات ظاهری مجلس در دست او نبود و فشار سیاسی هم وجود داشت، با اعتماد به نفس و آرامش پاسخ می‌گفت. این مقاومت اخلاقی امام به نسل امروز می‌آموزد که اگر حقی را می‌دانیم، نیازی به پرخاش و توهین نداریم؛ حقیقت با استدلال سالم و درست شنیده شدن، راهش را پیدا می‌کند.

این‌ها درس‌های ماندگاری است که در صفحات عیون اخبار الرضا ثبت شده و برای نسلی که در میدان انبوه اطلاعات و افکار متضاد زندگی می‌کند، بسیار کارآمد است. نسل امروز به جای آنکه برای هر اختلاف‌نظر، جنگ و درگیری به راه بیندازد، می‌تواند با الگوبرداری از این آموزه‌ها هم به حقیقت نزدیک‌تر شود و هم کرامت انسانی را در برابر اختلاف‌نظرها حفظ کند. اگر در کلاس درس، محیط کار یا فضای مجازی، پیش از هر پاسخ سخن طرف را کامل بشنویم، به پیش‌فرض او احترام بگذاریم، اندیشه‌اش را نقد کنیم نه شخصیتش را، و در پیروزی متواضع و در شکست منصف باشیم، همان مسیری را پیموده‌ایم که امام هشتم در آن مناظره‌های تاریخی پیمود؛ و این یعنی زنده نگه داشتن روح بزرگ عیون اخبار الرضا در زندگی روزمره خودمان.