مسجدی ۳۰۰ ساله در عمان که فقط محل نماز نبود؛ راز پیوند آب، ایمان و زندگی
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مسجد «یعاربه» در منطقه برکه الموز از توابع ولایت نزوی عمان، بیش از سه قرن است که در کنار «فلج الخطمین» پابرجاست؛ بنایی تاریخی که در طول این سالها تنها محل عبادت نبوده و بخشی از تاریخ دینی، اجتماعی، علمی و معماری این سرزمین را در خود جای داده است. این مسجد در سال ۱۶۴۹ میلادی ساخته شد و در گذر زمان به محلی برای عبادت، آموزش، گردهمایی مردم و حتی هماهنگی و مدیریت سنتی منابع آب تبدیل شد.
بنابر روایت شبستان، مسجد یعاربه در برکه الموز، بیش از سه قرن از فراز و نشیبهای تاریخی عمان را پشت سر گذاشته و همچنان بهعنوان یکی از بناهای شاخص این منطقه شناخته میشود. سرگذشت این مسجد با «فلج الخطمین» پیوندی عمیق دارد؛ پیوندی که تصویری روشن از ارتباط انسان عمانی با آب، زمین، کشاورزی و معماری سنتی ارائه میکند.
این بنا در دوران حکومت سلطان بن سیف یعربی و در سال ۱۰۵۹ هجری قمری، برابر با ۱۶۴۹ میلادی، احداث شد. با وجود آنکه کارکرد اصلی مسجد عبادت بود، فعالیتهای آن به امور دینی محدود نماند و در طول تاریخ، به مرکزی برای آموزش، ارتباطات اجتماعی و تعامل روزمره مردم تبدیل شد.
جایگاه مسجد در مجاورت منبع آب نیز بازتابی از شیوه سنتی شهرسازی در عمان است؛ الگویی که در آن مسجد، آب، زمینهای کشاورزی و محل زندگی مردم در کنار یکدیگر شکل میگرفتند و مجموعهای هماهنگ از حیات مذهبی، اجتماعی و اقتصادی را به وجود میآوردند.
نبوغ معماری و شهرسازی سنتی عمان
مسجد یعاربه را میتوان یکی از شواهد مهم رونق و شکوفایی معماری عمانی در دوره آل یعاربه دانست؛ بنایی که طی بیش از سه قرن توانسته جایگاه دینی و اجتماعی خود را حفظ کند و به نمادی از رابطه نزدیک مردم عمان با طبیعت و محیط پیرامونشان تبدیل شود.
این مسجد صرفاً مکانی برای اقامه نماز نبود، بلکه همزمان کارکردهای دینی، علمی و اجتماعی داشت. قرار گرفتن آن در کنار فلج الخطمین، یکی از سامانههای آبی عمان که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است، مجموعهای تاریخی ایجاد کرده که نمونهای قابل توجه از برنامهریزی سنتی در واحههای عمان محسوب میشود.
مسجد در دوره سلطان بن سیف یعربی ساخته شد و بعدها در دوره حکومت بوسعیدی توسعه یافت و تا امروز نیز کارکردهای دینی و اجتماعی خود را حفظ کرده است.
پیوند ناگسستنی مسجد با فلج الخطمین
ارتباط مسجد یعاربه و فلج الخطمین از همان ابتدای شکلگیری این بنا وجود داشته است. فلج برای مردم منطقه تنها یک مسیر انتقال آب نبود، بلکه شریان حیاتی برکه الموز محسوب میشد و کشاورزی، سکونت و توسعه عمرانی منطقه به جریان آن وابسته بود.
جوی آب فلج در نزدیکی مسجد قرار داشت و آب مورد نیاز نمازگزاران برای وضو را فراهم میکرد؛ اما اهمیت فلج بسیار فراتر از این کاربرد بود.
مسجد به محل تجمع اهالی تبدیل شده بود و مردم در آن درباره نحوه تقسیم آب، برنامههای مربوط به کشاورزی، حل اختلافات و دیگر مسائل اجتماعی گفتوگو میکردند.
به این ترتیب، مسجد در کنار جایگاه عبادی خود، نقشی مهم در ساماندهی امور اجتماعی منطقه پیدا کرده بود. این موضوع نمونهای از الگوی سنتی شهرسازی عمان است؛ الگویی که در آن عبادتگاهها در مجاورت منابع آب و مراکز سکونت ساخته میشدند تا نیازهای دینی، اجتماعی و اقتصادی جامعه در ارتباطی منسجم با یکدیگر تأمین شود.
از همین منظر، مسجد یعاربه و فلج الخطمین را باید دو بخش بههمپیوسته از یک میراث تاریخی دانست؛ بهگونهای که روایت تاریخ یکی بدون توجه به دیگری کامل نخواهد بود.
مسجدی در متن زندگی مردم
در طول تاریخ، مسجد یعاربه تنها یک بنای مذهبی نبوده و در بسیاری از رویدادهای دینی، علمی و اجتماعی برکه الموز حضور داشته است.
بر اساس روایتهای شفاهی ساکنان منطقه و سالمندان برکه الموز، عالمان و دانشپژوهان در این مسجد حضور داشتهاند و حلقههای آموزش قرآن کریم، فقه و زبان عربی در آن برگزار میشده است. این فعالیتهای آموزشی در توسعه دانش و تقویت جریان علمی منطقه نقش داشتهاند.
مسجد همچنین محل برگزاری نشستهای بزرگان روستا و مسئولان فلج الخطمین بوده است. در این جلسات درباره چگونگی توزیع آب، نگهداری مسیرهای انتقال آب و مسائل مربوط به حقوق آب تصمیمگیری و تبادل نظر میشده است.
پیش از شروع فصلهای کشاورزی نیز اهالی از همین محل برای برنامهریزی فعالیتهای جمعی، پاکسازی جویها و نگهداری مسیر فلج هماهنگ میشدند.
در هنگام وقوع حوادث طبیعی، از جمله سیلاب یا آسیبدیدن بخشهایی از مسیر آب، مسجد به محلی برای هماهنگی عملیات بازسازی و ساماندهی کمکهای مردمی تبدیل میشد.
در سالهای خشکسالی نیز نماز باران در این مسجد برپا میشد و مردم با دعا برای تداوم جریان فلج و حفظ منابع آب، به استقبال این آیین میرفتند.
قرار گرفتن مسجد در مسیر تاریخی منتهی به کوهستان اخضر نیز موجب شده بود مسافران و کاروانهایی که راهی این منطقه بودند، در مسجد توقف داشته باشند.
بخشی از این اطلاعات از طریق خاطرات و روایتهای شفاهی مردم برکه الموز به نسلهای بعد منتقل شده است. این روایتها بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه به شمار میروند و ثبت، مستندسازی و بررسی علمی آنها میتواند به شناخت بهتر تاریخ اجتماعی این منطقه کمک کند.
معماری که هویت عمان را روایت میکند
مسجد یعاربه نمونهای اصیل از معماری سنتی عمان است؛ معماریای که با گذشت بیش از سه قرن، بخش قابل توجهی از ویژگیهای اولیه خود را حفظ کرده است.
در ساخت این بنا از سنگهای محلی و «صاروج» عمانی استفاده شده و سقف آن نیز با چوب درخت کندل و تنههای نخل ساخته شده است؛ مصالحی بومی که در معماری سنتی عمان کاربرد فراوان داشته و با شرایط اقلیمی منطقه سازگاری داشتهاند.
فضای داخلی مسجد از دو رواق تشکیل شده است که ردیفی از ستونهای استوانهای آنها را از یکدیگر جدا میکند. این ستونها وظیفه نگهداری طاقهای سنگی را بر عهده دارند و در بخش میانی دیوار قبله نیز محرابی ساده و فرورفته دیده میشود که فاقد تزئینات پرزرقوبرق است.
سادگی در کنار کارکردگرایی، از مهمترین ویژگیهای معماری این مسجد به شمار میرود.
در مسجد یعاربه خبری از گنبد یا منارههای بلند نیست؛ ویژگیای که در شماری از مساجد تاریخی عمان نیز مشاهده میشود. در کنار بنای اصلی مسجد، فضایی با عنوان «السرحه» یا حیاط بیرونی وجود دارد که در گذشته برای پذیرایی از نمازگزاران و دانشپژوهان و همچنین برگزاری نشستهای اجتماعی مورد استفاده قرار میگرفت.
این ویژگیها نشان میدهد معماری سنتی عمان بیش از آنکه بر تزئینات متنوع تکیه داشته باشد، بر استفاده از مصالح بومی، سازگاری با شرایط محیطی و حفظ هویت معماری منطقه استوار بوده است.
خاطرهای زنده در ذهن مردم برکه الموز
مسجد یعاربه هنوز هم برای مردم برکه الموز اهمیت ویژهای دارد و جایگاه آن تنها به ارزش تاریخی ساختمان محدود نمیشود؛ این مسجد بخشی از هویت و حافظه جمعی مردم منطقه است.
سالمندان برکه الموز روایت میکنند که پس از پایان نماز، مسجد محل دیدار روزانه اهالی بود و مردم در آن درباره مسائل جامعه، فعالیتهای داوطلبانه، کشاورزی و نحوه مدیریت فلج الخطمین با یکدیگر گفتوگو میکردند.
این مسجد در دورههای مختلف میزبان مهمانان، هیأتها و بازدیدکنندگان نیز بوده و نشستهای اجتماعی متعددی در آن برگزار میشده است؛ موضوعی که جایگاه آن را از یک عبادتگاه صرف فراتر برده است.
چشمانداز آینده؛ از حفاظت تا گردشگری فرهنگی
حفاظت از مسجد یعاربه بهعنوان یک بنای تاریخی زنده، نیازمند اقداماتی است که ضمن صیانت از ارزشهای تاریخی آن، ظرفیتهای فرهنگی و گردشگری این بنا را نیز تقویت کند.
یکی از پیشنهادهای مطرحشده، تدوین یک برنامه جامع برای حفاظت از مسجد و بافت تاریخی پیرامون آن با رعایت استانداردهای بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی است.
همچنین پیشنهاد شده است مسیر گردشگری و فرهنگی یکپارچهای میان مسجد یعاربه، فلج الخطمین، قلعه بیت الردیده و محله السیبانی ایجاد شود تا بازدیدکنندگان بتوانند این مجموعه تاریخی را در قالب یک تجربه منسجم مشاهده کنند.
راهاندازی مرکز یا بخشی برای معرفی تاریخ مسجد و فلج الخطمین به دو زبان عربی و انگلیسی، ثبت صوتی و تصویری خاطرات سالمندان منطقه و نگهداری این روایتها در آرشیو ملی میراث فرهنگی ناملموس نیز از دیگر پیشنهادهای مطرحشده است.
بهبود نورپردازی، نصب تابلوهای معرفی و راهنمای گردشگران، فراهم کردن امکانات رفاهی متناسب با بافت تاریخی و برگزاری برنامههای فرهنگی و آموزشی و بازدیدهای دانشآموزی نیز میتواند به معرفی هرچه بیشتر این میراث کمک کند.
توسعه فلج الخطمین؛ حفاظت در کنار توسعه پایدار
توسعه فلج الخطمین یکی از طرحهای راهبردی برای حفاظت از این میراث جهانی به شمار میرود؛ طرحی که تلاش دارد میان صیانت از ارزشهای تاریخی فلج و توسعه پایدار منطقه تعادل ایجاد کند.
در این طرح، مرمت و نگهداری جویها و کانالهای انتقال آب با استفاده از مصالح سنتی و روشهایی سازگار با بافت تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. حفاظت از مسیر فلج در برابر آسیبهای احتمالی ناشی از ساختوساز و توسعه عمرانی نیز از دیگر محورهای آن محسوب میشود.
توسعه گذرگاهها و مسیرهای تاریخی در امتداد فلج، ساماندهی فضای پیرامون مسجد یعاربه و فلج الخطمین و ایجاد تابلوهای معرفی و مراکز اطلاعرسانی نیز در چارچوب این برنامه مطرح شده است.
تقویت گردشگری فرهنگی و میراثی و استفاده پایدار از ظرفیتهای تاریخی منطقه، هدف دیگری است که میتواند در کنار حفاظت از این مجموعه، به رونق اقتصادی جامعه محلی نیز کمک کند.
در این میان، همکاری نهادهای دولتی، بخش خصوصی و جامعه محلی برای ادامه عملیات نگهداری، توسعه و حفاظت از این میراث با استفاده از استانداردهای مناسب، ضرورتی اساسی دانسته میشود.
میراثی که هنوز زنده است
مسجد یعاربه و فلج الخطمین همچنان دو شاهد زنده از توانایی مردم عمان در شکلدهی به جامعهای هستند که در آن ایمان و دانش، مدیریت آب، کشاورزی و معماری سنتی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
حفاظت از این دو میراث تنها به معنای نگهداری از یک بنای تاریخی یا یک سامانه سنتی انتقال آب نیست؛ بلکه صیانت از بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی عمان است. میراثی که میتواند برای نسلهای آینده نیز داستان پیوند دیرینه انسان با ایمان، طبیعت، آب و زندگی اجتماعی را روایت کند.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : 0