یک لیوان چای، یک پیام کوتاه، یک دل آرام؛ محبت‌های کوچکی که پیش از گلایه اثر می‌گذارند

مبلغ – سرویس خانواده: در هیاهوی آپارتمان های خاکستری و میان صدای بی وقفه اعلان های تلفن همراه که امروزه به بخشی جدایی ناپذیر از زیست ما تبدیل شده است، گاهی یادمان می رود که خانه باید پناهگاه باشد، نه میدان جنگ یا ایستگاه بازرسی. زندگی های امروزی در کلان شهرها مثل تهران، با آن ترافیک کلافه کننده خیابان پیروزی یا شلوغی متروها، رمقی برای آدم ها باقی نمی گذارد. وقتی مرد یا زن پس از یک روز سخت کاری، در حالی که ذهنشان انباشته از اخبار نوسانات بازار و فشارهای شغلی است به خانه برمی گردند، بیش از هر چیز به یک فضای آرام نیاز دارند. در این میان، آموزه ای از امام دوم شیعیان، حضرت حسن بن علی علیه السلام، وجود دارد که می تواند مثل یک آب روی آتش، حرارت این تنش ها را کم کند. امام در تعریفی بسیار دقیق و روان شناسانه از کرامت می فرمایند که الکریم هو التبرع قبل السؤال. یعنی کریم کسی است که پیش از آن که از او درخواستی شود، می بخشد. این تعریف شاید در نگاه اول یک توصیه اخلاقی عمومی برای بخشش مال به فقرا به نظر برسد، اما وقتی پای این قاعده را به اتاق نشیمن و آشپزخانه خانه هایمان باز کنیم، معجزه آن را در روابط عاطفی خواهیم دید.

بسیاری از مشاوران خانواده معتقدند که بخش بزرگی از طلاق های عاطفی یا دعواهای شدید خانگی، نه به خاطر مسائل بزرگ، بلکه به دلیل انباشت نیازهای کوچک پاسخ داده نشده است. همسری که باید برای هر بار ابراز محبت، برای هر بار توجه یا حتی برای یک شاخه گل، از طرف مقابل خواهش کند یا با کنایه و گلایه آن را بخواهد، پس از مدتی دچار فرسودگی می شود. وقتی محبت به مرحله سوال و درخواست می رسد، دیگر آن شیرینی اصلی خود را از دست می دهد. تفاوت بزرگی است بین زمانی که مرد بدون هیچ مقدمه ای و صرفا برای نشان دادن توجه، یک لیوان چای می ریزد و کنار همسرش که مشغول کار یا استراحت است می گذارد، با زمانی که زن با دلخوری می گوید هیچ وقت حواست به خستگی من نیست و مرد تازه به فکر ریختن چای می افتد. در حالت اول، آن لیوان چای پیامی دارد که می گوید من تو را می بینم، خستگی تو را درک می کنم و برایم ارزشمندی. اما در حالت دوم، آن چای فقط یک انجام وظیفه برای خاموش کردن صدای اعتراض است.

در عصر دیجیتال که ما حتی در حضور فیزیکی کنار هم، غرق در فضای مجازی هستیم، حق‌الناس دیجیتال فقط به معنای منتشر نکردن عکس دیگران یا توهین نکردن در کامنت ها نیست. یکی از مصادیق مهم حق‌الناس در خانه، حضور کیفی است. وقتی مرد یا زن در خانه هستند اما تمام توجهشان به صفحه نمایش گوشی است، در واقع دارند حق آرامش و توجه همسر را ضایع می کنند. امام حسن مجتبی با آن نگاه بلند، به ما یاد می دهند که منتظر نمانید تا همسرتان لب به اعتراض بگشاید که چرا همش سرت در گوشی است. کرامت حکم می کند که پیش از این گلایه، گوشی را کنار بگذارید و بپرسید امروزت چطور گذشت. این پیام کوتاه در میانه روز که فقط شامل یک کلمه محبت آمیز یا حال احوال ساده است، دقیقا مصداق همان تبرع قبل السؤال است. همسر شما در آن لحظه شاید به شدت درگیر کارهای خانه یا چالش های اداری باشد و در دلش تمنای یک توجه کوچک داشته باشد، اما عزت نفسش اجازه ندهد که پیام بدهد و بگوید به من توجه کن. وقتی شما پیش دستی می کنید، در واقع به او عزت بخشیده اید.

در فیلم ها و سریال های امروزی، اغلب عشق را در صحنه های بزرگ و کادوهای گران قیمت یا اتفاقات دراماتیک نشان می دهند، اما واقعیت زندگی شیعی و اخلاق اهل بیتی در همین جزئیات ریز نهفته است. کریم بودن در خانه یعنی شما رادار عاطفی داشته باشید. یعنی بدانید همسرتان چه زمانی به سکوت نیاز دارد، چه زمانی به شنیده شدن و چه زمانی به یک لیوان چای. در فرهنگ ما، گاهی به اشتباه تصور می شود که مرد نباید زیاد به زن رو بدهد یا زن نباید زیاد از حد فداکاری کند تا سوءاستفاده نشود. این نگاه های کاسبکارانه دقیقا نقطه مقابل کرامت است. امام حسن که به کریم اهل بیت مشهور هستند، در تمام زندگی خود نشان دادند که بخشش بدون درخواست، نه تنها آدم را کوچک نمی کند، بلکه جایگاه او را در دل ها ابدی می سازد. در زندگی مشترک هم، کسی که پیش از گلایه کردن طرف مقابل، نیازش را برطرف می کند، فرمانروای قلب او می شود.

اگر بخواهیم این موضوع را با مسائل روز گره بزنیم، باید به اضطراب معیشتی اشاره کنیم. در روزگاری که تورم و مشکلات اقتصادی فشار زیادی بر گرده خانواده ها می آورد، آستانه تحمل آدم ها پایین می آید. در چنین شرایطی، کوچک ترین بی توجهی می تواند به یک بحران تبدیل شود. هنر یک همسر بااخلاق و پیرو مکتب امام حسن این است که اجازه ندهد این فشارهای بیرونی، فضای داخلی خانه را مسموم کند. محبت پیش دستانه در اینجا یعنی درک این اضطراب ها. اگر مرد می بیند همسرش به خاطر هزینه های زندگی نگران است، به جای آن که منتظر بماند تا او با ناراحتی درخواستی کند، با یک جمله آرام بخش یا یک خرید کوچک غیرمنتظره، به او اطمینان خاطر بدهد. این کار باعث می شود زن احساس کند در این جنگ اقتصادی تنها نیست. از آن سو، زن هم با دیدن خستگی بیش از حد مرد که ناشی از دو شیفته کار کردن یا فشارهای محیطی است، با فراهم کردن محیطی آرام و بدون تنش، پیش از آن که مرد شکایتی کند، کرامت خود را نشان می دهد.

نکته مهم دیگر در این سبک زندگی، پرهیز از شوآف و نمایش های توخالی است. امروزه در اینستاگرام می بینیم که افراد برای نشان دادن محبت، کلیپ های پرزرق و برق می سازند، اما در واقعیت زندگی شان خبری از آن صمیمیت نیست. محبت پیش دستانه که امام حسن علیه السلام بر آن تاکید دارند، اغلب در خفا و بدون هیچ سر و صدایی است. آن لیوان چای یا آن پیام کوتاه قرار نیست در استوری منتشر شود تا دیگران ببینند؛ قرار است در جان همسر بنشیند. این همان صدقه پنهانی است که در روایت آمده خشم پروردگار را خاموش می کند، با این تفاوت که اینجا در محیط خانواده، خشم و دلخوری همسر را پیش از برافروخته شدن خاموش می نماید.

بسیاری از افرادی که برای مشاوره احکام یا مسائل تربیتی مراجعه می کنند، از این شکایت دارند که همسرمان آدم خوبی است، اهل حلال و حرام است، نماز می خواند، اما مهربان نیست. وقتی دقیق می شویم، می بینیم این افراد محبت را فقط در انجام تکالیف شرعی و قانونی می بینند. بله، تامین نفقه واجب است، اما کرامت چیزی فراتر از واجبات است. کرامت یعنی انجام دادن کارهایی که وظیفه قانونی شما نیست، اما وظیفه اخلاقی و انسانی شماست. امام حسن مجتبی به عنوان یک راه‌بلد مهربان، به ما یاد می دهند که برای رسیدن به قله های آرامش در زندگی، نباید به حداقل ها اکتفا کرد. زندگی که فقط بر مدار تکالیف خشک بچرخد، مثل ماشینی است که روغن کاری نشده است؛ راه می رود اما با سر و صدا و اصطکاک زیاد. محبت پیش دستانه همان روغن کاری موتور زندگی است.

باید یاد بگیریم که نیازهای همسر ما همیشه مادی نیست. گاهی نیاز او فقط یک تایید ساده است. مثلا وقتی لباسی می پوشد یا غذایی درست می کند، منتظر نمانید تا بپرسد به نظرت چطور است؟ پیش از آن که او سوال کند، با کلمات مناسب تحسینش کنید. این دقیقا همان تبرع قبل السؤال است. وقتی شما صبر می کنید تا او بپرسد و بعد جواب می دهید، تاثیر آن کلام به شدت افت می کند، چون او احساس می کند شما را در رودربایستی قرار داده یا به زور تایید گرفته است. اما وقتی خودتان شروع می کنید، او احساس می کند که به صورت طبیعی در نظر شما زیبا و هنرمند است.

در ادبیات حماسی و آیینی ما هم همواره بر این نکته تاکید شده که پهلوان یا قهرمان واقعی کسی است که به نیازهای اطرافیانش پیش از آن که به زبان بیاورند، آگاه است. این نگاه در سیره امام حسن به وضوح دیده می شود. ایشان حتی در برخورد با دشمنان یا افرادی که به ایشان اهانت می کردند، با کرامت برخورد می کردند و پیش از آن که آنها اظهار پشیمانی کنند، راه بازگشت را برایشان فراهم می نمودند. حال چطور می شود که ما در مقابل شریک زندگی خود که عزیزترین فرد زندگی مان است، اینقدر خسیس باشیم و منتظر بمانیم تا او لب به التماس یا گلایه باز کند؟

برای تمرین این خلق و خو، می توان از چیزهای بسیار ساده شروع کرد. مثلا اگر می دانید همسرتان فلان میوه یا فلان خوراکی را دوست دارد، بدون مناسبت و بدون آن که او بگوید، آن را تهیه کنید. اگر می دانید از فلان رفتار در جمع خوشش نمی آید، پیش از آن که او مجبور شود با اشاره یا چشم غره به شما بفهماند، خودتان رعایت کنید. اگر می بینید گوشی اش خراب شده یا نیاز به چیزی دارد که به خاطر ملاحظات مالی نمی گوید، در حد توان خود برای رفع آن قدم بردارید. این ها همان آجرهای کوچکی هستند که بنای عظیم یک زندگی مستحکم را می سازند. زندگی های پایدار، آن هایی نیستند که در آن دعوا وجود ندارد، بلکه آن هایی هستند که در آن کرامت وجود دارد و آدم ها قبل از آن که کار به دعوا و گلایه برسد، با محبت پیش دستانه مسیر را عوض می کنند.

در نهایت باید به این نکته توجه داشت که این رفتار نباید یک طرفه باشد. اگرچه هر کس باید از خودش شروع کند، اما تداوم این مسیر مستلزم این است که هر دو طرف، فرهنگ کرامت را یاد بگیرند. خانه ای که در آن هر دو نفر سعی می کنند در محبت کردن از هم سبقت بگیرند و پیش از سوال دیگری، نیازش را برآورده کنند، قطعه ای از بهشت روی زمین خواهد بود. این همان سبک زندگی است که اهل بیت برای ما می پسندند؛ زندگی بر مدار ایثار، نه بر مدار مطالبه. وقتی ما مطالبه گر باشیم، همیشه طلبکاریم و همیشه احساس می کنیم حقمان خورده شده است. اما وقتی کریم باشیم، همیشه بخشنده ایم و از بخشش خود لذت می بریم. لذتی که در پیش دستی در محبت وجود دارد، در هیچ انتقام یا گلایه ای یافت نمی شود. پس بیاییم به جای آن که لیست گلایه هایمان را روز به روز طولانی تر کنیم، لیست محبت های پیش دستانه مان را بنویسیم و ببینیم چطور فضای خانه مان از یک محیط سرد و اداری، به یک گلستان واقعی تبدیل می شود. این درس بزرگی است که امام حسن مجتبی در یک جمله کوتاه به تمام بشریت و به خصوص به خانواده های مسلمان آموخته است تا عزت و حرمت در میان انسان ها، به ویژه در میان همسران، حفظ شود و هیچ کس برای دریافت جرعه ای محبت، ناچار به فرو ریختن دیوارهای غرور و عزت خود نشود.