وقتی پول خون می‌خورد

مبلغ – سرویس یاد: وقتی پول خون می‌خورد… این عبارت، کنایه‌ای تکان‌دهنده و البته عمیق از سوی امام علی (ع) است که در نامه‌ای به حاکم بصره، خطاب به کسانی که از راه ربا امرار معاش می‌کنند، بیان شده است. این هشدار، صرفاً یک توصیه اخلاقی ساده نیست، بلکه شرحی از یک پدیده شوم اقتصادی و اجتماعی است که بنیان‌های جامعه را ویران می‌کند. در عصر امروز، در میان هیاهوی وام‌های فوری، تسهیلات بانکی با بهره‌های اغواکننده، و حتی پیچیدگی‌های دنیای ارزهای دیجیتال که گاه رگه‌هایی از معاملات سوداگرانه و شبه‌ربوی در آن دیده می‌شود، بازخوانی این کلام مولا، ضرورتی حیاتی برای درک عواقب ویرانگر رباست.

امیرالمؤمنین (ع) در بخشی از نامه ۶۲ خود به استاندار خود در بصره، عثمان بن حنیف، می‌فرمایند: «… فَاِنَّهُ اَکَلَ اَمرُهُ عَلی اَموالِ النّاسِ اَکلا، وَ لایَزالُ اَمرُهُ عَلی ذلِکَ، یَکونُ لاِحدِهِم عَلی الآخَرِ اِلی اَجَلٍ مُسمّی، ثُمَّ یُحِلُّ لَهُ بِذلِکَ ذلِکَ المالَ وَ اِن لَم یَقبِضهُ، وَ لایَکونُ لَهُ اِلا ذلِکَ، وَ ما اَخَذَ بِلا حِلٍّ وَ لا حَرامٍ، فَهُوَ سُحتٌ یُلتَحِفُ بِهِ صاحِبُهُ نارَ جَهَنَّمَ.» ترجمه این فراز تکان‌دهنده است: «(کار رباخوار) این است که اموال مردم را می‌خورد (می‌بلعد) و کارش چنین است که بر یکی از آنان (بدهکار) بر دیگری (طلبکار) تا زمان مشخصی (برای پرداخت بدهی) است، سپس آن مال (بدهی) برای او حلال می‌شود، هرچند که آن را قبض نکرده باشد. و آنچه که (به این روش) گرفته شده، نه حلال است و نه حرام، بلکه سُحت (مال حرام و پلید) است که صاحبش خود را در آتش جهنم می‌پیچاند.»

این کلام، تصویری دقیق از ماهیت ربا ارائه می‌دهد: «اَکَلَ اَمرُهُ عَلی اَموالِ النّاسِ اَکلا»؛ یعنی اموال مردم را می‌خورد و می‌بلعد. ربا، فقط اضافه برداشتی بر اصل پول نیست؛ بلکه عملی است که ثروت را از چرخه تولید و خدمت خارج کرده و آن را به سمت انباشت بی‌ثمر و استثمار سوق می‌دهد. در نظام ربوی، پول به جای آنکه موتور محرکه فعالیت‌های اقتصادی مولد باشد، به ابزاری برای تولید پولِ بیشتر از طریق خودِ پول تبدیل می‌شود، بدون آنکه ارزشی واقعی به جامعه افزوده شود. این همان «خون خوردن» است؛ یعنی دریدن جسم سالم اقتصاد و مکیدن شیره جان آن.

نکته کلیدی دیگر در کلام امام علی (ع) این است که «لایَزالُ اَمرُهُ عَلی ذلِکَ، یَکونُ لاِحدِهِم عَلی الآخَرِ اِلی اَجَلٍ مُسمّی، ثُمَّ یُحِلُّ لَهُ بِذلِکَ ذلِکَ المالَ وَ اِن لَم یَقبِضهُ». این بخش، به ربا در معنای اعم آن اشاره دارد؛ یعنی هرگونه اضافه پرداختی که در قبال وام یا بدهی صورت می‌گیرد و مبنای شرعی جز تراضِی خالص ندارد. حتی اگر وام‌گیرنده آن مالِ اضافه را دریافت نکرده باشد، اما عقد بر اساس آن بوده، یا در مواردی که اصل بدهی با سودی ثابت افزایش می‌یابد، این اضافه، «سحت» و حرام است. این مفهوم، در دوران معاصر با انواع وام‌های بانکی، کارت‌های اعتباری و حتی برخی قراردادهای مالی پیچیده، بسیار مصداق پیدا می‌کند. زمانی که سودی ثابت و از پیش تعیین شده بر اصل وام تعلق می‌گیرد، فارغ از اینکه آیا وام‌گیرنده توانسته است در فعالیت اقتصادی خود موفق شود یا خیر، این اضافه، ماهیت ربوی پیدا می‌کند.

اهمیت این هشدار در عصر حاضر، جایی که ابزارهای مالی مدرن، ربا را در اشکال نوینی پنهان کرده‌اند، دوچندان می‌شود. وام‌های خرید کالا، تسهیلات مسکن، خودرو، و حتی وام‌های دانشجویی که با درصدهای سود سالانه ارائه می‌شوند، همگی اگر بر مبنای عقود شرعی صحیح (مانند جعاله، اجاره به شرط تملیک و…) نباشند، در دسته معاملات ربوی قرار می‌گیرند. این معاملات، به جای آنکه به تولید ثروت مولد و اشتغال‌زایی کمک کنند، غالباً به افزایش بدهی اقشار جامعه و تمرکز ثروت در دست بانک‌ها و موسسات مالی منجر می‌شوند.

اما ماجرای ربا به اینجا ختم نمی‌شود. ظهور ارزهای دیجیتال و پلتفرم‌های وام‌دهی غیرمتمرکز (DeFi) که سودهای کلان و تضمین‌شده‌ای را برای سرمایه‌گذاری در استیبل‌کوین‌ها یا وام‌دهی اتریوم پیشنهاد می‌دهند، پیچیدگی‌های تازه‌ای به این بحث افزوده‌اند. در بسیاری از این پلتفرم‌ها، ماهیت سود، ماهیتی ثابت و تضمین‌شده است که با اصل پول (Principal) نسبت دارد و این دقیقاً همان منطق ربوی است که امام علی (ع) نسبت به آن هشدار داده‌اند. گرچه این پلتفرم‌ها خود را «غیرمتمرکز» و «بدون نیاز به واسطه» معرفی می‌کنند، اما سازوکار تولید سود آن‌ها، اغلب مبتنی بر اضافه ستانی از وام‌گیرندگان یا سوءاستفاده از نوسانات بازار است که با روح شریعت در تضاد است.

امام علی (ع) در خطبه‌ای دیگر (خطبه ۲۲۴ نهج‌البلاغه) به پیامدهای اجتماعی و اخلاقی ربا اشاره می‌کنند: «… وَ ماظَهَرَ فی اَیدِی النّاسِ مِن اَکلِ الرِّبا، اَلا اِنَّهُ اِثمٌ عَظیمٌ…» (هرگاه ربا در میان مردم آشکار شود، بدانید که این گناهی بزرگ است…) ایشان در ادامه، این گناه بزرگ را موجب فساد در جامعه، تباهی اخلاق و از بین رفتن برکت معرفی می‌کنند. وقتی ربا در جامعه رواج یابد، روحیه قناعت و کار مولد از بین می‌رود و مردم به سمت سوداگری صرف و استثمار یکدیگر سوق داده می‌شوند. این امر، طبقات ضعیف جامعه را بیش از پیش زیر بار بدهی و استیصال فرو می‌برد و شکاف طبقاتی را تشدید می‌کند.

یکی دیگر از نامه‌های مهم امام علی (ع) که حاوی هشداری جدی در باب ربا است، نامه به معاویه است. ایشان در این نامه (نامه ۱۱ نهج‌البلاغه) در پاسخ به نامه معاویه که از حضرت درخواست وام کرده بود، با لحنی قاطع می‌فرمایند: «…و اَمّا ماذَکَرتَ مِن اِعطائِی اَرباحاً وَ اِقباضِی اَرباحاً، فَذلِکَ بَعدَ اِعطائِکَ اِقراضاً…» (و اما آنچه درباره دادن سود به من و گرفتن سود از من یاد کردی، پس این امر بعد از آن است که تو به من قرض دهی…) این بیان، حاکی از این است که امام علی (ع) هرگونه معامله‌ای که ماهیت آن قرض دادن با اضافه ستانی باشد را رد می‌کنند. حتی وقتی معاویه پیشنهاد داده بود که سودی را به حضرت بپردازد، ایشان نپذیرفتند و اساس قرض را بر عدم سودآوری بنا نهادند. این، نشان‌دهنده موضع قاطع اسلام در برابر هرگونه منفعت‌طلبی صرف از محل قرض است.

در اقتصاد اسلامی، قرض به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: قرض حَسَن (قرض بدون بهره) که برای رفع نیاز ضروری افراد صورت می‌گیرد و قرض ربوی که هرگونه اضافه ستانی بر آن، حرام است. بانکداری بدون ربا در اسلام، بر مبنای عقودی مانند «مضاربه» (شراکت در سود و زیان)، «مشارکت» (سرمایه‌گذاری مشترک)، «جعاله» (اجرت در ازای کار) و «اجاره» بنا شده است. در این عقود، سود از دل فعالیت مولد و اقتصادی واقعی بیرون می‌آید، نه از گردش صرف پول. در نظام بانکداری ربوی، بانک صرفاً نقش واسطه در وام‌دهی را ایفا می‌کند و سود اصلی را از محل اضافه دریافتی بر اصل پول به دست می‌آورد؛ اما در نظام اسلامی، بانک خود به عنوان یک «شریک» در فعالیت اقتصادی عمل می‌کند و در سود و زیان حاصل از آن سهیم می‌شود.

توصیه امام علی (ع) در مقابله با ربا، فقط در سطح فردی نیست، بلکه یک راهبرد کلان برای اصلاح جامعه است. ایشان در نامه‌های خود به کارگزاران، بارها بر لزوم مبارزه با مظاهر فساد اقتصادی، از جمله ربا، تاکید کرده‌اند. مبارزه با ربا، به معنای ایجاد نظامی اقتصادی است که در آن ثروت به جای انباشت در دست عده‌ای قلیل از طریق بهره‌کشی، در چرخه تولید و خدمت به گردش درآید و منافع آن عادلانه بین فعالان اقتصادی توزیع شود. این امر، مستلزم بازنگری در قوانین بانکی، حمایت از عقود مشارکتی و ترویج فرهنگ قرض‌الحسنه در جامعه است.

امروزه که سرعت وام‌دهی و دریافت سود در بازارهای مالی جهانی به شدت افزایش یافته، خطر فرو رفتن در ورطه ربا، حتی برای کسانی که گمان می‌کنند در حال انجام معاملات حلال هستند، بیشتر شده است. ارزهای دیجیتال، با پیچیدگی‌های فنی و سرعت بالای خود، این امکان را فراهم کرده‌اند که معاملات ربوی در لفافه‌ای از «نوآوری» و «فناوری» پنهان شوند. اما حقیقت این است که ماهیت و آثار مخرب ربا، با تغییر ظواهر، تغییر نمی‌کند. همانطور که امام علی (ع) در ۱۴ قرن پیش هشدار دادند، ربا، «سحت» است؛ یعنی مال پلید و حرامی که صاحبش را به سوی نابودی می‌کشاند.

درس بزرگ نهج‌البلاغه در باب ربا، درس «عدالت اقتصادی» است. عدالتی که در آن پول، وسیله‌ای برای خدمت و تولید باشد، نه ابزاری برای استثمار و مال‌اندوزی بی‌حساب. این تعالیم، ما را دعوت می‌کند که در هر معامله اقتصادی، از خود بپرسیم: آیا این پول، «حلال» است یا «سحت»؟ آیا این معامله، به تولید ارزش افزوده برای جامعه کمک می‌کند یا صرفاً چرخه انباشت ثروت را برای عده‌ای محدود تسریع می‌بخشد؟ آیا این وام، راهی برای رفع نیاز و شروع یک فعالیت مولد است، یا بذر بدهکاری و وابستگی را در سفره خانواده می‌کارد؟ پاسخ به این پرسش‌ها، در پرتو هدایت‌های نورانی امیرالمؤمنین (ع)، راهگشای ما در پیچ و خم‌های اقتصادی عصر حاضر خواهد بود و اجازه نخواهد داد «پول خون بخورد» و جامعه را به سمت تباهی سوق دهد.