راز یک گره فلسفی در زندگی ملاصدرا؛ چرا صدرالمتألهین راهی حرم حضرت معصومه(س) شد؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، همزمان با سالروز ورود کریمانه حضرت فاطمه معصومه(س) به قم، روایتی از توسل ملاصدرا، فیلسوف بزرگ اسلامی، به کریمه اهل‌بیت(س) برای گشودن گره یکی از مسائل مهم فلسفی، یعنی «اتحاد عاقل و معقول» را مرور می‌کنیم.

بنابر روایت دانشجو، حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌علیها در سال ۲۰۱ هجری قمری، در جریان سفر به سوی خراسان و پس از آنکه بیمار شدند، به شهر قم رسیدند. مردم قم و بزرگان این شهر با استقبال گسترده از ایشان، حضور آن حضرت را به نقطه‌ای مهم در تاریخ قم تبدیل کردند؛ شهری که بعدها به یکی از مهم‌ترین مراکز نشر معارف اهل‌بیت(ع) بدل شد.

در میان چهره‌های علمی و فلسفی که ارتباطی ویژه با قم و حرم حضرت معصومه(س) داشته‌اند، نام صدرالدین شیرازی، مشهور به ملاصدرا، جایگاه خاصی دارد. او مدتی در کهک، در نزدیکی قم، اقامت داشت و بخشی از آثار مهم فلسفی خود را در همین دوران به نگارش درآورد.

یکی از مسائل اساسی در فلسفه اسلامی که ملاصدرا با آن مواجه بود، مسئله «اتحاد عاقل و معقول» است؛ مسئله‌ای که به چگونگی ارتباط میان ادراک‌کننده و حقیقتی که مورد ادراک قرار می‌گیرد، می‌پردازد و از مباحث بنیادی در فلسفه اسلامی به شمار می‌رود.

در روایتی مشهور از زندگی علمی و معنوی ملاصدرا آمده است که او پس از مطالعه و بررسی‌های فلسفی فراوان، در حل این مسئله با دشواری روبه‌رو شد. تلاش‌های نظری او برای رسیدن به پاسخی روشن نتیجه مطلوب را در پی نداشت. ازاین‌رو، ملاصدرا از کهک به قم رفت و در حرم حضرت فاطمه معصومه(س) به آن حضرت متوسل شد.

بنابر این روایت، پس از این توسل و ارتباط معنوی، گره مسئله برای او گشوده شد و ملاصدرا توانست صورت‌بندی تازه‌ای از دیدگاه خود درباره «اتحاد عاقل و معقول» ارائه کند.

البته فارغ از میزان قطعیت تاریخی جزئیات این روایت، نقل چنین ماجرایی در ادبیات مربوط به زندگی علمی و معنوی ملاصدرا، تصویری معنادار از شیوه نگاه او به مسیر دستیابی به حقیقت ارائه می‌دهد؛ مسیری که در آن عقل و برهان در کنار توکل و توسل قرار می‌گیرند و جست‌وجوی حقیقت تنها به استدلال‌های نظری محدود نمی‌شود.

ملاصدرا با شکل‌دادن به «حکمت متعالیه» تلاش کرد میان جریان‌های مختلف فلسفه و اندیشه اسلامی، از فلسفه مشاء و حکمت اشراق گرفته تا عرفان و آموزه‌های دینی، پیوندی تازه برقرار کند. از این منظر، روایت توسل او به حضرت معصومه(س) را می‌توان در امتداد همان پیوند میان سیر عقلانی و سیر معنوی دانست.

حرم حضرت معصومه(س) نیز در طول تاریخ تنها محلی برای زیارت نبوده، بلکه به یکی از کانون‌های مهم علمی و فرهنگی قم تبدیل شده است؛ کانونی که در شکل‌گیری هویت علمی این شهر نقش داشته و قم را در ادامه مسیر تاریخی خود به یکی از مراکز مهم علوم اسلامی و حوزه‌های شیعی تبدیل کرده است.

سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه(س) به قم فرصتی است تا بار دیگر این میراث علمی و معنوی را مرور کنیم؛ میراثی که در آن زیارت، دانش، تفکر و معنویت در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و نام کریمه اهل‌بیت(س) با تاریخ فکری و روحانی شهر قم پیوندی عمیق یافته است.