چرا محرم آغاز سال قمری شد؟

هر سال با فرارسیدن محرم، تقویم هجری قمری ورق می‌خورد و سال تازه‌ای آغاز می‌شود. همین امر یک پرسش تاریخی را پیش می‌کشد: اگر مبدأ این تقویم هجرت پیامبر اکرم از مکه به مدینه است و این هجرت در ماه ربیع‌الاول رخ داده، چرا سال هجری از محرم آغاز می‌شود؟ پاسخ این پرسش ما را به تاریخ تقویم عربی پیش از اسلام و چگونگی سامان‌یافتن نظام تاریخ‌گذاری مسلمانان در نخستین دهه‌های پس از رحلت پیامبر می‌برد.

ماه‌های قمری و نام‌های آنها پیش از اسلام نیز در میان عرب شناخته شده بود. محرم، صفر، ربیع‌الاول، ربیع‌الثانی و دیگر ماه‌ها بخشی از تقویم رایج عربستان بودند و محرم در آغاز چرخه سال قرار داشت. اسلام این ساختار کلی را حفظ کرد، هرچند برخی سنت‌های پیش از اسلام مانند نسیء را که موجب جابه‌جایی ماه‌های حرام و دستکاری در تقویم می‌شد کنار گذاشت. قرآن نیز بر دوازده‌ماهه بودن سال و حرمت چهار ماه تأکید کرد و محرم یکی از همین ماه‌های حرام بود.

با این حال، آنچه امروز به نام تقویم هجری می‌شناسیم از همان آغاز بعثت یا حتی در نخستین روزهای هجرت به صورت یک نظام رسمی و یکپارچه وجود نداشت. در جامعه عرب معمول بود که سال‌ها با حوادث مهم شناخته شوند. عام‌الفیل مشهورترین نمونه این شیوه تاریخ‌گذاری است. در سال‌های نخست پس از پیامبر نیز در اسناد و مکاتبات، ذکر ماه بدون تعیین سال می‌توانست موجب ابهام شود. با گسترش قلمرو اسلامی و افزایش نامه‌های اداری، قراردادها، امور مالیاتی و مکاتبات حکومتی، نیاز به یک نظام دقیق‌تر و یک مبدأ مشترک زمانی بیشتر شد.

بر اساس گزارش مشهور منابع تاریخی، در دوره خلافت عمر بن خطاب و احتمالا در حدود سال شانزدهم یا هفدهم هجری، موضوع تعیین یک مبدأ رسمی برای شمارش سال‌ها مطرح شد. در مشورت میان صحابه گزینه‌های مختلفی مورد بحث قرار گرفت. برخی تولد پیامبر را پیشنهاد کردند، برخی بعثت و گروهی وفات آن حضرت را. سرانجام هجرت به عنوان مبدأ انتخاب شد.

انتخاب هجرت معنای مهمی داشت. هجرت تنها یک جابه‌جایی جغرافیایی نبود. با هجرت به مدینه، جامعه مسلمانان وارد مرحله تازه‌ای شد. مسلمانان از یک اقلیت تحت فشار در مکه به جامعه‌ای سازمان‌یافته در مدینه تبدیل شدند و امکان شکل‌گیری نهادهای اجتماعی، سیاسی و دینی تازه فراهم شد. به همین دلیل هجرت بیش از بسیاری از رویدادهای دیگر می‌توانست آغاز یک دوره تاریخی جدید را نمایندگی کند.

اما انتخاب هجرت به عنوان مبدأ تاریخ به این معنا نبود که نخستین روز سفر پیامبر به عنوان روز نخست تقویم تعیین شده باشد. این همان نکته‌ای است که گاه موجب اشتباه می‌شود. پیامبر در ماه ربیع‌الاول وارد مدینه شد، اما هنگام تنظیم تقویم رسمی تصمیم گرفته شد سالی که هجرت در آن اتفاق افتاده بود سال نخست هجری محسوب شود و آغاز همان سال همچنان از محرم باشد.

در واقع مسلمانان دو تصمیم جداگانه گرفتند. نخست آنکه «سال هجرت» را مبنای شمارش سال‌ها قرار دهند و دوم آنکه ترتیب موجود ماه‌های عربی و آغاز سال از محرم را حفظ کنند. به همین دلیل اول محرم به عنوان آغاز سال اول هجری شناخته شد، در حالی که خود واقعه هجرت چند ماه بعد در ربیع‌الاول همان سال رخ داد.

منابع تاریخی درباره اینکه چه کسی نخستین بار پیشنهاد آغاز سال با محرم را مطرح کرد یکدست نیستند. در برخی گزارش‌ها از عثمان بن عفان نام برده شده و در برخی دیگر این نظر به عمر بن خطاب یا علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده است. یکی از استدلال‌های نقل‌شده آن بود که محرم از گذشته آغاز سال شناخته می‌شد، از ماه‌های حرام بود و پس از پایان حج و بازگشت مردم از مکه قرار داشت. از این منظر پایان ذی‌الحجه و آغاز محرم، پایان یک چرخه سالانه و آغاز چرخه‌ای تازه به شمار می‌آمد.

توجیه تاریخی دیگری نیز در منابع آمده است. پیمان عقبه و فراهم‌شدن زمینه‌های جدی هجرت در ماه ذی‌الحجه رخ داد و نخستین ماهی که پس از آن آغاز شد محرم بود. بر این اساس برخی مورخان گفته‌اند محرم را می‌توان آغاز دوره‌ای دانست که فرایند هجرت از آن وارد مرحله عملی شد، هرچند خروج پیامبر از مکه و ورود ایشان به مدینه بعدتر اتفاق افتاد.

البته درباره جزئیات پیدایش تقویم هجری میان منابع اختلاف‌هایی وجود دارد. برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد که نوعی تاریخ‌گذاری بر اساس هجرت حتی پیش از تصمیم رسمی دوره عمر نیز در بعضی اسناد به کار رفته بود. در برخی منابع شیعی نیز این احتمال مطرح شده که اصل استفاده از هجرت به عنوان مبدأ به زمان پیامبر بازمی‌گردد و آنچه در دوره عمر اتفاق افتاد تثبیت یا تغییر در شیوه رسمی تاریخ‌گذاری بود. با این حال دیدگاه مشهور در منابع تاریخی آن است که نظام اداری و رسمی تاریخ هجری در دوره عمر یکپارچه شد.

از این رو، نسبت میان محرم و هجرت را نباید به صورت ساده و مستقیم فهمید. محرم ماه وقوع هجرت نیست، بلکه آغاز سالی است که هجرت در آن رخ داده است. مبدأ هویتی تقویم هجری، هجرت پیامبر است، اما نقطه آغاز سال در آن بر پایه نظم پیشین ماه‌های عربی و تصمیم اداری مسلمانان نخستین بر محرم قرار گرفت.

این نکته جایگاه ربیع‌الاول را نیز روشن‌تر می‌کند. اگر محرم آغاز قراردادی سال هجری است، ربیع‌الاول ماه وقوع واقعی حادثه‌ای است که این تقویم نام و معنای خود را از آن گرفته است. به این ترتیب تقویم هجری در دل خود دو لایه تاریخی را حفظ کرده است: سنت دیرینه آغاز سال با محرم و خاطره تحول‌آفرین هجرت پیامبر که سال‌شماری مسلمانان بر اساس آن معنا یافته است.