گزارشی مختصر و مفید از واقعه کربلا/ مقتل امام حسین (ع) «الطبقات الکبرى»

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ابن سعد (محمد بن سعد بن منیع بغدادی)، معروف به کاتب واقدی، مورخ مطرح قرن سوم هجری است که اثر اصلی او، «الطبقات الکبرى»، یکی از منابع کهن و معتبر در تاریخ اسلام و به‌ویژه سیره پیامبر و یارانش شمرده می‌شود. ابن سعد در کتاب خود، گزارشی مختصر اما قابل تأمل از واقعه عاشورا و مقتل امام حسین(ع) ارائه داده است.

ساختار و محتوای گزارش مقتل در «الطبقات الکبرى»

ابن سعد که شاگرد و کاتب واقدی بود همه دست‌نوشته‌های او را در دست داشته و توانست که با توسعه دانش حدیثی و تاریخی خود از طریق تحصیل در شهرهای مختلف عراق و حجاز، نوشته‌های استادش واقدی را تکمیل کند. اما تنظیم و منسجم‌ کردن همه این مطالب توسط خودش مقدور نشد و پس از وفاتش توسط شاگرد مبرز وی یعنی حسین بن فهم تدوین شد. یعنی کتاب طبقات درواقع توسط ابن فهم تدوین شده است اگر چه محتوا و مطالب آن از ابن سعد است.

ابن سعد برخلاف برخی دیگر از مقتل‌نگاران که گزارش‌هایش مفصل و همراه با جزئیات عاطفی است، روایت نسبتا مختصری در نقل مقتل امام حسین(ع) دارد که عمدتا هنگام شرح احوال امام یا برخی اصحابش به آن اشاره می‌کند. مهم‌ترین مطالب مرتبط با مقتل امام حسین(ع) در این کتاب غالبا در جلد پنجم و ششم آمده است؛ به‌ویژه زیر سرفصل «ذکر من قتل مع الحسین بن علی(ع) بطف» و همچنین شرح‌حال خود امام یا عبدالله بن جعفر، علی بن الحسین و زینب بنت علی.

منابع نقل و ویژگی‌ها

ابن سعد با توجه به سبک اثرش (کتاب تراجم و شرح‌حال‌نگاری)، معمولا به سند اقتباس‌ها اشاره می‌کند. برخی از مهم‌ترین منابع او در این بخش‌ها عبارت‌اند از:

محمد بن عمر واقدی (استاد ابن سعد)

هشام بن محمد کلبی

مدائنی و ابومخنف (هر دو از کهن‌ترین راویان مقتل)

گزارش ابن سعد، هرچند گاه کوتاه است، اما به دلیل تقارن زمانی‌اش با راویان دست اول و مستند بودن روایات به شیوخ و منابع اصلی، برای بازسازی تاریخی مقتل اهمیت دارد.

نمونه‌ای از نقل مقتل

در «الطبقات الکبرى»، جلد پنجم، ص ۷۶، ذیل شرح حال امام حسین(ع) آمده است:

«… خرج الی العراق و معه اهل بیته و بنوه و نفر من موالیه و شیعته، فقتل بطف بکربلاء یوم عاشورا من المحرم سنه احدى و ستین، و قتل معه ابناؤه و اخوته و جماعه من اهل بیته…»

«… [امام حسین (ع)] به سوی عراق بیرون رفت و اهل بیت، پسرانش و شماری از یاران و شیعیانش با او بودند، پس در سرزمین طف در کربلا، روز عاشورا از ماه محرم سال شصت و یکم [هجری] کشته شد و پسرانش و برادرانش و گروهی از اهل بیتش نیز همراه او به شهادت رسیدند…»

ابن سعد همچنین فهرستی از شهدای کربلا ارائه کرده و گاه نام برخی از قاتلان امام یا شرحی کوتاه از رویدادها می‌آورد، اما از توصیف‌های احساسی و خطبه‌های بلند دوری می‌کند.

جمع‌بندی

در مجموع، گزارش ابن سعد از مقتل، علی‌رغم ایجاز، یکی از مهم‌ترین منابع ابتدای سده‌های نخست است و ارجاع او به منابع دست اول از نظر سیره‌پژوهی و مطالعات عاشورا اهمیت فراوان دارد.

جدول مقایسه تطبیقی مقتل‌ها

ابراهیم بن محمد ثقفی	نصر بن مزاحم منقری	هشام کلبی	ابومخنف	ابن سعد (الطبقات)	مشخصات
نیمه اول قرن ۳	آغاز قرن ۳	اواخر قرن ۲	اواخر قرن ۲ هجری	اوایل قرن ۳ هجری (۲۳۰ ق)	زمان تالیف
مفصل (تاثیرپذیری از ابومخنف و دیگران)	متوسط؛ خلاصه‌تر از ابومخنف، روایی	مفصل (اما کمتر از ابومخنف)	مفصل‌ترین	بسیار مختصر	گستردگی روایت
تاکید بر خطبه‌ها، ابعاد کلامی – اجتماعی	گزارش‌های سنددار و خوشه‌ای، تاکید بر روایت سیاسی	تحلیلی‌تر، برخی جزئیات، روایت نسبتا آرام	عاطفی، روایی، پرجزئیات	گزارشی، بی‌طرف، کوتاه	لحن و محتوا
ذکر بعضی خطبه‌ها، بیشتر با هدف انتقال اندیشه	اندک، عمدتا شرح وقایع	اندک، اما گاه خطبه‌هایی دارد	برجسته و فراوان	بسیار اندک	نقل خطبه‌ها و جزئیات گفتاری
اسناد دقیق و گاه انتقادی نسبت به نقل‌های دیگر	راویان کوفه و بصره، اغلب با سند	روایت‌کنندگان کوفی و شامی، منابع متنوع	شاهدان عینی، راویان دست اول	اغلب به استادان خود؛ واقدی، کلبی، ابومخنف، مدائنی ارجاع می‌دهد	اسناد و منابع
شیعی شاخص، تاکید بر برائت از دشمنان	تمایلات شیعی، اما با داده‌هایی متفاوت	نیت بی‌طرفانه، اما گاه علاقه به اهل بیت	تمایل شیعی و همدل	نسبتا بی‌طرف (گرچه او را شیعه ندانسته‌اند)	دیدگاه مذهبی
گاه تحلیل کلامی و اجتماعی	تلاش برای برجسته کردن رفتار دشمنان	تحلیلی‌تر نسبت به ابومخنف	گاه تحلیل‌های اخلاقی و اجتماعی	عمدتا گزارش واقعه بدون تحلیل	نقد یا تحلیل
کم اما با جزئیات چشم‌گیر	محدود	کم	بسیار قصه‌وار	نه	داستان‌پردازی

منابع

الطبقات الکبری، ج ۵، ص۷۶، ۹۱، ۱۱۲، ۱۳۸-۱۴۲، بیروت: دار صادر، بیروت، ۱۹۶۸م

رسول جعفریان، «گزارش مقتل حسین(ع) در الطبقات ابن سعد»، مجله تاریخ اسلام، ش۵، ۱۳۸۰.

ویکی فقه