سجده بر تربت عالى‌ترین تجلیگاه تواضع

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیت اللّٰه العظمى جعفر سبحانى: دانشمندان الهى با ژرف‌نگرى خاصى، به این نتیجه رسیده‌اند که حقیقت وجود امکانى، همان وابستگى آن، به مقام ربوبى است، و اگر این واقعیت، از ممکنات گرفته شود، موجود ممکنى وجود نخواهد داشت، از این جهت قرآن مجید مى‌فرماید:

«یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَى اللّٰهِ وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» //.[۱]

«اى مردم! شما نیازمند به خدا هستید و خدا بى‌نیاز و ستوده است».

بنابر روایت مجمع جهانی شیعه شناسی، از این جهت مى‌توان گفت: «خودشناسى مایه خداشناسى است»، زیرا «واقعیت خود»، همان وابستگى به خداى بى‌نیاز و ستوده است. چگونه مى‌توان خود را به صورت کامل شناخت، ولى وابستگى را نشناخت‌؟ و درنتیجه «خدافراموشى مایه خود فراموشى» است، چنان که مى‌فرماید:

«وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ‌…» //.[۲]

«از آنان نباشید که خدا را فراموش کردند و در نتیجه خود را فراموش کردند».

این مطلبى است که ژرف نگران از طریق برهان و دلیل به آن رسیده‌اند، ولى اهل معرفت، از طریق سیر و سلوک و «درون گرایى» چنین تعلقى را مشاهده کرده، و آن را با دیده دل دیده‌اند. از آن دو گروه بگذریم، نوع مردم از طریق فطرت به چنین وابستگى پى برده و خدا شناخته‌اند، تا آن جا که خداشناسى یکى از ابعاد روحى انسان‌ها را تشکیل مى‌دهد و در تمام چهره‌هاى تمدن بشرى، حس خداشناسى و خضوع در برابر قدرت بزرگ، و تواضع و فروتنى در قبال آن، براى خود تجلى داشته است. از این جهت در تمام شرایع آسمانى، عباداتى به نام نماز و غیره تشریع شده که دریافت فکرى اندیشمندان، و شهودى عارفان، و فطرى انسان‌هاى عادى، را تجسم مى‌بخشند و آنان را به خضوع در برابر آن منعم بزرگ، وا مى‌دارند.

آیین مقدس اسلام که کامل‌ترین شرایع پیشین و عصاره آنهاست، با تشریع نماز به این حس، تجلى خاصى بخشیده است و چون نماز یک امر عبادى «توقیفى» است، طبعاً تمام خصوصیات آن در اختیار شارع مقدس است و در فقه امامیه ثابت شده است که نمازگزار، تنها بر زمین (سنگ و خاک) و یا روییدنى که خوردنى و پوشیدنى نباشد، باید سجده کند.

رعایت چنین شرطى براى نمازگزار از نظر فقه امامیه لازم است، و فلسفه آن این است که سجده بر زمین و سپس بر نبات، عالى‌ترین تجلیگاه تواضع و فروتنى است، که نماز براى خاطر آن تشریع شده است. در برابر سجده بر طلا و نقره یا فرش‌هاى قیمتى و البته ارزشمند که هرگز در آن چنین تواضع کامل نیست.

از آن جا که غالباً چنین شرطى در خانه‌ها ومراکز کار و در وسایل نقلیه فراهم نیست، پیروان اهل بیت، قطعه خاکى را در قالب‌هاى خاصى به همراه خود نگه مى‌دارند، تا به هنگام نماز، بر خاک سجده کنند و شرط لازم را تحصیل نمایند. و چنین کارى بدعت نیست زیرا در میان سلف صالح چنین رسمى وجود داشت، بلکه فریضه است که تا انسان، نماز خود را، در تمام شرایط به صورت کامل بخواند.

و این کار، بسان حفظ مقدارى خاک در میان کیسه در خانه‌هاست که افراد مکلف به تیمم، در شرایط خاصى بر آن تیمم کنند، زیرا در همۀ شرایط، زمین پاک و به تعبیر قرآن «صَعِیداً طَیِّباً» // ، در دسترس نیست، و از طرفى انسان باید تیمم کند، چه بهتر مقدارى خاک پاک در میان کیسه نظیف حفظ کند، تا در موقع نیاز به تیمم به وظیفه خود عمل کند.

از آن جا که براداران اهل سنت از فلسفه این کار (سجده بر خاک و یا گیاه) اطلاع ندارند، از رائج بودن این مطلب، در میان صحابه و تابعان نیز ناآگاهند، در این رساله، فلسفه سجده بر تربت از نظر شیعه امامیه تشریح شده است و اگر با دیده دقت بنگرند، ناچارند در کیفیت اداى فریضه الهى تجدید نظر نمایند.

شگفت این که بسیارى از افراد ناآگاه تصور مى‌کنند که شیعیان تربت را مى‌پرستند در حالى که شیعه بر خاک سجده مى‌کند، و از این طریق عالى‌ترین تواضع و فروتنى را در برابر خدا ابراز داشته و فقط او را مى‌پرستد. همه گروه‌هاى اسلامى بر چیزى سجده مى‌کنند، چیزى که هست شیعه بر یکى از دو چیز سجده مى‌کند: ۱. زمین، ۲. روییدنى از زمین، در حالى که دیگران بر همه چیز سجده مى‌کنند، همانطور که سجده آنان بر پشم و ابریشم، دلیل بر پرستش این چیزها نیست، همین طور سجده شیعه بر تربت گواه پرستش تربت نیست.

منابع:

[۱]  . فاطر، آیه ۱۵.

[۲]  . حشر/ ۱۹.

منبع: حسینی نسب، رضا، سجده بر تربت، صفحه: ۹، مؤسسه الإمام الصادق علیه السلام، قم – ایران، ۱۳۸۸ ه.ش.