انسان چگونه نفس خود را کنترل کند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بسیاری از ما در زندگی روزمره گرفتار اشتباهاتی هستیم که تبدیل به عادت شده و دل کندن از آن‌ها برایمان دشوار به نظر می‌رسد. برای ترک گناه و تغییر عادت‌های غلط، باید نفس خود را کنترل کنیم. چون نفس انسان سرکشی می‌کند و دائما ما را به عادات اشتباه گذشته سوق می‌دهد.

بنابر روایت ایکنا، به‌منظور بررسی برخی از نکات اخلاقی از منظر قرآن کریم، با محمدجواد صدیق، مدرس تفسیر قرآن کریم در چندین شماره به گفت‌وگو پرداخته است که شماره‌های ابتدایی این گفت‌وگو با عناوینی همچون «بررسی ادب از دیدگاه قرآن کریم، ناامیدی در قرآن کریم، ادب در برابر والدین و جایگاه توجه به آنان، شناخت نفس و…» منتشر شده است.

در این شماره از گفت‌وگو محمدجواد صدیق به تشریح چگونگی کنترل نفس سرکش و کنار گذاشتن عادات غلط پرداخته است که در ادامه مشروح آن را می‌خوانیم:

لطفاً درباره جایگاه کنترل نفس در قرآن کریم توضیح بفرمایید.
در شماره قبلی این گزارش درباره نفس‌های مختلفی که در قرآن کریم بر آن‌ها اشاره شده صحبت شد. براساس آنچه گفته شد نفس‌های لوامه، راضیه، مرضیه، مطمئنه، زکیه و عاقله نفس‌هایی هستند که همان روح الهی است که در وجود انسان دمیده شده است که نفس نامیده می‌شود حال اگر این نفس را بخواهیم به‌سوی گناه بکشانیم نفس اماره و اگر نفس بیدار شود، لوامه نامیده می‌شود.

حال باید به مفهوم مبارزه با نفس بپردازیم. این مبارزه به این معناست که تلاش کنیم حقیقت وجودی خود را به گناه آلوده نکنیم. اگر قوه شهوت بر ما غلبه کند و خواسته‌های حیوانی بر ما چیره شود در این صورت ما با یک دشمن سرسخت روبه‌رو هستیم، به‌طوری که گفته می‌شود بالاترین دشمن انسان همان نفس اماره است.

اگر انسان به همان سخن امام علی(ع) توجه کند که بداند از کجاست، به کجا آمده و به چه سویی باز‌می‌گردد، قطعاً از سقوط نفس خود جلوگیری خواهد کرد. در حقیقت این جمله هم‌طراز با آیه‌ای از قرآن کریم است که می‌فرماید «إِنَّا لِلَّٰهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» وقتی ما این حقیقت را درک کنیم که همه هستی ما از خداست و به‌سوی او نیز باز می‌گردیم و این همان اولین قدم در سلوک و عرفان برای کنترل نفس است.

لازمه کنترل نفس توسط انسان چیست و چگونه می‌تواند اولین قدم را طی کند؟
لازمه کنترل نفس توسط انسان داشتن الگو و مرشد در این زمینه است. در صورتی که انسان مکتب درستی برای طی مسیر نداشته باشد قطعاً به گمراهی خواهد افتاد و گرفتار بدبختی خواهد شد و به‌جای اینکه به کمال برسد به ضلالت می‌رسد. به لطف خداوند ما با داشتن الگوها و مکتب‌هایی مانند قرآن و پیامبر و ائمه معصومین(ع)، دچار ضلالت نخواهیم شد.

همان‌گونه که گفته شد قدم اول در کنترل نفس همان بیداری و آگاهی است، قدم دوم نیز توبه خواهد بود تا بتوانیم گذشته خود را از گناهان پاک کنیم و تصمیم قطعی بگیریم تا گذشته‌ها را جبران کنیم. طبق روایات نیز کسی که توبه می‌کند مانند کسی است که اصلاً گناهی را مرتکب نشده است. نمونه فردی که توبه کرد و توبه او نیز پذیرفته شد حر بود که در جریان عاشورا به امام حسین(ع) ملحق شد، در حالی‌که پیش از آن رهبر گروه طاغوت بود.

نمونه زیادی در تاریخ اسلام از این افراد داریم که توانستند قدم اول در کنترل نفس را طی کنند و سپس نیز قدم دوم را بردارند و‌ توبه کنند و به درجات بالای عرفانی برسند.