وقتی «روحالله» از صلوات فرستادن برای خودش رنجید!
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، به مناسبت فرارسیدن دهه فجر و سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، به سراغ یکی از یاران و نزدیکان حضرت امام خمینی (ره) رفتیم تا با ایشان درباره نهضت امام، ویژگیهای شخصیتی ایشان و تأثیر سبک زندگی ایشان در جریان انقلاب گفتوگو کنیم.
بنابر روایت فارس، حجتالاسلام سید حمید روحانی، محقق و مورخ ایرانی، رئیس بنیاد تاریخپژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی و یار نزدیک امام خمینی (ره) با سالها همراهی و شناخت نزدیک از امام، تجربههای منحصر به فردی از دوران نهضت و زندگی رهبر کبیر انقلاب در اختیار ما گذاشتند.
* ستایش و تمجید، موجب ناراحتی ایشان میشد
با توجه به فرارسیدن دهه فجر و سالگرد نهضت امام خمینی (ره)، به عنوان کسی که از نزدیک با ایشان ارتباط داشتهاید، نخستین برداشت و تصویر شما از شخصیت امام چه بود؟
روحانی: ویژگی برجستهای که در امام مشاهده کردم و در کمتر شخصیتی دیده میشود، روحیه عمیق ازخودگذشتگی و خداباوری ایشان بود. امام حقیقتاً خود را نمیدیدند و برای خویشتن شأن و جایگاهی قائل نبودند. هرگز در پی مطرح کردن خود نبودند و حتی اگر دیگران از ایشان تمجید میکردند، ناراحت میشدند.
به یاد دارم مرحوم آقای فخرالدین حجازی در حسینیه جماران، در حضور امام، آیه شریفه «اللّه نور سماوات و الارض» را قرائت کردند و سخنانی در تطبیق آن بیان داشتند. امام همانجا نسبت به این سخنان اعتراض کردند، زیرا بهشدت از ستایش و بزرگداشت شخص خود گریزان بودند. همچنین مرحوم آیتالله مشکینی، رئیس وقت مجلس خبرگان، در یکی از سخنرانیها حدود دوازده دقیقه به تمجید از امام پرداختند. پس از آن، امام بهشدت از این موضوع گلایه کرده و اعتراض کردند.
ایشان واقعاً دوست نداشتند که از شخصیتشان تعریف شود. در سال ۱۳۴۰، در دوران آغازین نهضت، این روحیه تواضع و خدایی بودن را از نزدیک مشاهده کردم؛ روحیهای که نشان میداد ایشان در تمام امور، تنها به انجام تکلیف الهی میاندیشند، نه به نام و جایگاه شخصی.
این روحیه تواضع، اخلاص و بیاعتنایی به جایگاه شخصی، از مهمترین عوامل نفوذ کلام و تأثیرگذاری ایشان در جریان نهضت اسلامی بود و در رفتار و سلوک روزمرهشان بهوضوح دیده میشد. پس از ارتحال آیتالله بروجردی، مجالس متعددی در مساجد قم در صبح، عصر و شب برگزار میشد و علما و بزرگان در آن شرکت میکردند. عدم حضور امام در این مجالس، موجب برخی گمانهزنیها و سخنان نادرست شد و عدهای برداشتهای منفی مطرح کردند.
برخی از اساتید حوزه خدمت امام عرض کردندکه عدمم حضور ایشان ممکن است موجب سوءبرداشت شود و پیشنهاد دادند گهگاه در این مراسم شرکت کنند. امام در پاسخ فرمودند که تمایل داشتهاند در برخی مجالس حضور یابند، اما در یکی از موارد که شرکت کردند، برخوردی صورت گرفت که برای ایشان ناخوشایند بود و از آن پس ترجیح دادند حضور پیدا نکنند.
آن برخورد اینگونه بود که هنگام ورود امام به مجلس، برخی افراد از حاضران درخواست صلوات کردند و مجلس حال و هوای تجلیل از شخص ایشان به خود گرفت.
امام بهشدت از این فضا ناراحت شدند؛ زیرا اساساً از هرگونه برجستهسازی شخصی پرهیز داشتند و نمیخواستند مجلس بزرگداشت مرجعیت، رنگ و بوی توجه به خود بگیرد.
همین روحیه اخلاص از مهمترین ویژگیهای شخصیتی امام بود؛ ویژگیای که بعدها در نهضت اسلامی نیز دیده شد و موجب اعتماد و همراهی مردم شد.
* نه تشریفات، نه خودنمایی؛ زندگی ساده و بیپیرایه
شما که در جوانی با امام از نزدیک در ارتباط بودید، چه ویژگیای در ایشان دیدید که موجب شد تا این اندازه به ایشان دلبسته و همراه بمانید؟ اگر بخواهید امام را به نسل جوان امروز معرفی کنید، کدام بُعد از شخصیت ایشان را برجسته میکنید؟
روحانی: آنچه بیش از هر چیز مرا مجذوب کرد، اخلاص و سادگی امام بود. در دورانی که بسیاری از شخصیتهای برجسته با جمعی از همراهان و تشریفات رفتوآمد میکردند، امام با نهایت سادگی حرکت میکردند. نه اهل تشریفات بودند و نه علاقهای به برجسته شدن داشتند. حتی در مجالس ختم و مناسبتها نیز رفتاری کاملاً عادی داشتند.
زندگی شخصی ایشان نیز بسیار ساده و بیپیرایه بود. نه در رفتار نشانی از تکلف دیده میشد و نه در گفتار نشانی از خودبینی. خود را محور نمیدانستند و همواره بر انجام تکلیف الهی تأکید داشتند.
برای نسل جوان، به گمان من سه ویژگی امام بسیار الهامبخش است: نخست، اخلاص و بی ادعایی؛ دوم، شجاعت در تصمیمگیری و ایستادگی بر اصول و سوم، اعتماد عمیق به مردم. همین ویژگیها بود که از یک مرجع دینی، رهبری ساخت که توانست تحولی تاریخی رقم بزند. اگر نسل امروز این ابعاد از سیره امام را بشناسد، بهتر میتواند مسیر آینده را با آگاهی و استقامت دنبال کند.
نکتهای که برای من بسیار جالب بود، گزارشی است که یکی از مأموران رژیم پهلوی در سالهای پیش از نهضت تهیه کرده بود. وی مدتی در قم اقامت کرده و با لباس مبدل در جلسات علما شرکت میکرد و فضای حوزه را زیر نظر داشت. در گزارش خود تصریح کرده بود که با وجود آنکه برخی مراجع از نظر موقعیت اجتماعی شناختهشدهتر هستند، شخصی به نام «روحالله خمینی» با آنکه ادعایی ندارد، از نظر علمی و نفوذ در میان طلاب جایگاهی برجسته دارد و تعداد شاگردان ایشان چشمگیر است.
این در حالی بود که امام نه تبلیغی برای خود داشتند و نه در پی مطرح شدن بودند. همین خلوص و بیادعایی، انسان را مجذوب میکرد. امام خود را نمیدیدند و همین بی ادعا بودن، بزرگترین سرمایه معنوی ایشان بود.
* راز ۱۵ سال تبعیدی که ورق تاریخ را برگرداند
زمانی که در رکاب امام بودید، چه محدودیتها و فشارهایی را مشاهده میکردید که با وجود آن شرایط، ایشان توانستند نهضت را به سرانجام برسانند؟
روحانی: از سالهای آغازین دهه ۱۳۴۰ با نهضت همراه بودم و از نزدیک در جریان برخی مسائل قرار داشتم. در آن مقطع، بسیاری باور نداشتند که این حرکت به نتیجه برسد و حتی برخی با دیدی منفی مینگریستند و آن را بیثمر میدانستند. فضای یأس و بدبینی در میان برخی افراد وجود داشت. پس از قیام ۱۵ خرداد و سرکوب شدید آن، فشارها به اوج رسید و تبلیغات گستردهای علیه امام شکل گرفت. حتی زمزمههایی مطرح میشد که خونهای ریختهشده به گردن چه کسی است.
این فضاسازیها برای تضعیف نهضت بود. اما امام با بصیرت و آیندهنگری کمنظیر خود، راه را تشخیص داده بودند و با استقامت بر موضع حق ایستادند. در دوران تبعید، بهویژه در نجف، شرایط برای ایشان آسان نبود. برخی بیمهریها و فشارهای سیاسی و تبلیغاتی وجود داشت و همه همراهی نمیکردند. با این حال، امام با صبر، استقامت و توکل بر خدا مسیر نهضت را ادامه دادند.
در حقیقت، آنچه سبب شد این نهضت به ثمر برسد، ایمان عمیق، اخلاص، شجاعت و دوراندیشی امام بود. مردم نیز وقتی صداقت و خلوص ایشان را دیدند، با تمام وجود در کنار ایشان ایستادند و همین پیوند میان رهبری و مردم، انقلاب اسلامی را رقم زد.
امام در طول نهضت، بهویژه در پانزده سال اقامت در نجف، با فشارهای فراوانی روبهرو بودند. افزون بر فشارهای رژیم پهلوی و دستگاههای امنیتی، برخی جریانها نیز با خط و راه امام موافق نبودند. مخالفتها، جوسازیها و تبلیغات منفی وجود داشت و تلاش میشد حرکت ایشان بینتیجه جلوه داده شود.
با این حال، اگر آن دوره دشوار در نجف با صبر و استقامت سپری نمیشد و اگر امام در آن سالها به تبیین مبانی فکری و تربیت نیروها نمیپرداختند، نهضت هرگز به یک انقلاب فراگیر تبدیل نمیشد. آن پانزده سال، دوران تثبیت مبانی فکری انقلاب اسلامی بود. امام در زمانی انقلاب را به پیروزی رساندند که از نظر سنی در مرحلهای نبودند که بتوانند شخصاً در همه امور اجرایی کشور حضور فعال داشته باشند.
علاوه بر این، پس از پیروزی انقلاب، با مشکلات جسمی از جمله عارضه قلبی نیز مواجه شدند. طبیعی است که در چنین شرایطی بخشی از مسئولیتها به مدیران و مسئولان واگذار میشد.
با این حال، رهنمودها و سیاستهای کلانی که امام در سالهای نخست انقلاب ترسیم کردند، بسیار راهگشا و ماندگار بود.
تشکیل نهادهایی همچون کمیته انقلاب اسلامی و بنیاد مسکن برای تأمین مسکن محرومان، نمونهای از نگاه اجتماعی و مردمی ایشان بود. بسیاری از این اقدامات زیربنایی، آثار و برکات خود را تا امروز حفظ کرده است.
* راه حق ادامه دارد
با توجه به شرایط امروز کشور و منطقه و فشارها و تهدیدهای خارجی، بهویژه از سوی آمریکا، اگر بخواهیم بر اساس اندیشه و نهضت امام پاسخی به دشمنان بدهیم، آن پاسخ چیست؟
روحانی: تجربه تاریخ اسلام نشان میدهد که این دین در طول بیش از چهارده قرن، با دشمنیها، جنگها، خونریزیها و تلاشهای فراوان برای نابودی مواجه بوده است. بزرگان بسیاری در این مسیر به شهادت رسیدهاند، اما اسلام باقی مانده و گسترش یافته است.
انقلاب اسلامی نیز برآمده از همین مکتب است. آنچه امام مطرح کردند، سخن شخصی نبود، بلکه تکیه بر مبانی اسلام، استقلال، عزت ملی و نفی سلطهپذیری بود.
شعارهایی که در دوران نهضت مطرح میشد، در چارچوب مقابله با استبداد و استکبار تعریف میشد. پاسخ اساسی به فشارها و تهدیدها، پایبندی به همان اصول است: حفظ وحدت، تکیه بر توان داخلی، اعتماد به وعده الهی و ایستادگی در برابر سلطه. تجربه نزدیک به پنج دهه گذشته نشان داده است که هرگاه ملت و مسئولان بر این مبانی استوار بودهاند، کشور توانسته از دشواریها عبور کند. انقلاب اسلامی ریشه در اسلام دارد و اسلام نیز مبتنی بر قرآن کریم است.
تا زمانی که این ملت به اسلام پایبند باشد، انقلاب نیز پابرجا خواهد بود. البته همانگونه که اسلام در طول تاریخ با آسیبها و ضربهها مواجه بوده، انقلاب اسلامی نیز از توطئهها و دشمنیها مصون نبوده است؛ اما تجربه نشان داده که این فشارها موجب از میان رفتن آن نشده، بلکه به استحکام بیشتر انجامیده است. ملت ایران تربیتیافته مکتب امام است. مردم با ایمان و آگاهی در صحنه حاضر شدند، انقلاب را به پیروزی رساندند و در طول نزدیک به پنج دهه گذشته در برابر توطئهها ایستادگی کردند.
تصور برخی قدرتها این است که با جنگ روانی، تحریم، فشار سیاسی و طراحی جریانهای انحرافی میتوانند این حرکت را متوقف کنند؛ اما واقعیت میدانی نشان داده که چنین محاسبهای نادرست است.
دغدغه اصلی مخالفان، گسترش اندیشه استقلالطلبی و عدالتخواهی در جهان است. حتی برخی اندیشمندان غربی نیز به نقش روزافزون اسلام در آینده جهان اذعان کردهاند. از این رو، تلاش میکنند مانع پیشرفت آن شوند؛ اما مسیر حق، با وجود سختیها، ادامه خواهد یافت.
* «ما قدرت ملت را داریم»
شما که از نزدیک با امام در ارتباط بودید، بفرمایید ایشان چگونه با اختلافنظرها مواجه میشدند و آنها را مدیریت میکردند؟ آیا خاطرهای در این زمینه دارید؟
روحانی: یکی از ویژگیهای مهم امام این بود که در عین قاطعیت، به مشورت و همافزایی باور داشتند. هرگز حرکتهای اساسی را بهصورت فردی و بدون هماهنگی آغاز نمیکردند. نمونه روشن آن، وقایع سال ۱۳۴۱ است. زمانی که امام نسبت به اقدامات رژیم احساس خطر کردند، بهجای آنکه بهتنهایی اعلام موضع کنند، در روز ۱۶ آذر ۱۳۴۱ به منزل بنیانگذار حوزه علمیه قم، مرحوم آیتالله حائری، رفتند؛ مکانی که برای همه علما مورد احترام بود.
ایشان علما و مراجع را به آنجا دعوت کردند تا درباره شرایط کشور به مشورت بنشینند. در آن جلسه، پس از بحث و تبادل نظر، امام با صراحت فرمودند که اگر بخواهیم اسلام و ایران از خطر نجات یابد، باید در برابر سلطه و استبداد ایستادگی کنیم. یکی از حاضران با نگرانی عرض کرد: «ما با چه قدرتی میتوانیم در برابر حکومت بایستیم؟»
امام پاسخ دادند: «ما قدرت ملت را داریم.» این سخن نشاندهنده شناخت عمیق ایشان از مردم بود. امام به ظرفیت ایمان و حضور مردم باور داشتند و همین اعتماد، پایه اصلی نهضت شد. در عین حال، در اختلافنظرها تلاش میکردند با گفتوگو، استدلال و تبیین مبانی، همراهی ایجاد کنند و از تفرقه جلوگیری نمایند.
یکی از برجستهترین ویژگیهای امام، شناخت عمیق ایشان از مردم بود؛ شناختی که کمتر کسی در آن سطح داشت. بسیاری در آن زمان معتقد بودند مردم وفادار نخواهند ماند یا توان ایستادگی در برابر رژیم را ندارند، اما امام نگاه دیگری داشتند. ایشان میفرمودند ما قدرتی در اختیار داریم که از هر سلاحی قویتر است و آن قدرت، ایمان و حضور مردم است.
امام جامعهشناس و مردمشناس دقیقی بودند. به روحیات جامعه آگاهی داشتند و میدانستند اگر آگاهی دینی و سیاسی در میان مردم تقویت شود، آنان میتوانند تحولی بزرگ رقم بزنند. در طول پانزده سال تبعید، با صدور اعلامیهها و ایراد سخنرانیها، سطح آگاهی عمومی را ارتقا دادند. برخی میپرسیدند این روند تا چه زمانی ادامه خواهد داشت، بیآنکه متوجه باشند همین روشنگریها در حال تربیت نسلی آگاه و مقاوم است.
در کنار این اعتماد به مردم، امام هرگز تکروی نکردند. هرگاه احساس خطر میکردند، علما و مراجع را گرد هم میآوردند و با همفکری حرکت میکردند. اعلامیهها تنها از سوی ایشان صادر نمیشد، بلکه دیگر علما در قم، مشهد، نجف و سایر شهرها نیز همراهی میکردند. حتی از نجف تلگرافها و بیانیههای حمایتی ارسال میشد. این همراهی موجب شد نهضت، حرکتی فردی تلقی نشود، بلکه به عنوان مطالبهای فراگیر در میان علما و مردم شناخته شود.
ثمره این رویکرد آن بود که مردمی که طی سالها با هدایت فکری امام پرورش یافته بودند، توانستند نظامی ریشهدار را کنار بزنند. تکیه بر مردم، اساس موفقیت نهضت بود.
* امام همیشه یک قدم جلوتر بود
اگر امروز امام حضور داشتند و با ادعاها یا مواضعی که از سوی برخی چهرههای خارج از کشور یا مقامات آمریکایی درباره آینده رهبری ایران مطرح میشود مواجه میشدند، به نظر شما چه موضعی اتخاذ میکردند؟
روحانی: امام شخصیتی آیندهنگر و جریانشناس بودند. بسیاری از حوادث را پیشاپیش تحلیل میکردند و نسبت به آن هشدار میدادند. اگر احساس میکردند خطری متوجه کشور و انقلاب است، با صراحت و قاطعیت موضع میگرفتند و مردم را آگاه میکردند. بعید است امام اجازه میدادند فضای ابهام یا تردید، زمینهساز جسارت دشمنان شود. ایشان همواره بر استقلال کشور، نفی سلطه بیگانگان و اتکای به مردم تأکید داشتند و در برابر هرگونه مداخله یا ادعای خارجی موضعی روشن و صریح اتخاذ میکردند.
در عین حال، امام نسبت به جریانهای داخلی نیز هوشیار بودند. هر گروه یا جریانی را صرفاً بر اساس ظاهر یا حمایتهای ظاهری تأیید نمیکردند. نمونهای از این دقت را میتوان در مواجهه ایشان با برخی گروههای سیاسی پیش از انقلاب مشاهده کرد؛ زمانی که با وجود نامهها و توصیههای متعدد، تأکید کردند که شناخت باید بر اساس بررسی دقیق مبانی فکری و عملی صورت گیرد، نه صرفاً بر پایه تأیید دیگران. این روحیه دقت، آیندهنگری و پایبندی به اصول، از ویژگیهای متمایز امام بود؛ ویژگیای که میتواند همچنان راهنمای نسلهای بعدی در مواجهه با چالشها باشد.
امام علاوه بر مردمشناسی، جریانشناس دقیقی بودند. افراد و گروهها را صرفاً بر اساس ظاهر یا شعارهایشان نمیپذیرفتند. برای مثال، پیش از انقلاب برخی گروهها با ارائه نامهها و تأییدیههای متعدد از سوی چهرههای شناختهشده، تلاش داشتند حمایت امام را جلب کنند.
حتی در اعلامیههای خود از ادبیات دینی و عنوان «بسمالله» استفاده میکردند تا چهرهای مذهبی از خود نشان دهند. اما امام به این ظواهر اکتفا نکردند. ایشان تأکید داشتند که باید مبانی فکری، اهداف و روشهای عملی این جریانها بهدقت بررسی شود. پس از گفتوگو و ارزیابی مستقیم، به این نتیجه رسیدند که برخی از این حرکتها با مبانی اصیل اسلام فاصله دارند. این دقت و احتیاط، نشاندهنده عمق بصیرت ایشان بود.
* هشدار به مسئولان درباره «سمِ وابستگی»
پس از پیروزی انقلاب نیز اختلاف دیدگاههایی درباره نحوه مواجهه با آمریکا و مسائل خارجی وجود داشت. نگاه امام در این زمینه چه بود؟
روحانی: پس از پیروزی انقلاب، دیدگاههای متفاوتی در کشور مطرح بود. برخی معتقد بودند میتوان با تکیه بر سازش و تعامل یکجانبه با آمریکا مشکلات را حل کرد. حتی در مقاطعی دیدارهایی در سطح مسئولان انجام شد که با اعتراض صریح امام مواجه شد.
امام بر اصل استقلال تأکید داشتند و معتقد بودند اتکا به قدرتهای خارجی، با روح انقلاب سازگار نیست. ایشان هشدار میدادند که هرگونه وابستگی، به تضعیف استقلال سیاسی و اقتصادی کشور میانجامد. تجربه تاریخی نیز نشان داده است که قدرتهای سلطهگر در درجه نخست به منافع خود میاندیشند.
از نگاه امام، حفظ عزت ملی و تکیه بر توان داخلی، اصل اساسی بود. این رویکرد، هزینههایی داشت، اما موجب حفظ هویت و استقلال کشور شد.
امروز مقام معظم رهبری، با وجود فشارها و توطئههای فراوان، همچنان استوار و پایدار ایستادهاند. ایشان به تعبیر قرآن، مانند «کوهی استوار که طوفانها قادر به تکان دادن آن نیستند» عمل میکنند. دشمنان هرچقدر نقشه بریزند یا جسارت کنند، نمیتوانند اراده و استواری ایشان را بشکنند. رهبر انقلاب مورد تأیید ملت و اسلام است و راه امام و راه قرآن را با قدرت ادامه میدهد. کسی که واقعاً پیرو قرآن باشد، تزلزلناپذیر است و هیچ توطئه و جریانی نمیتواند او را از مسیر باز دارد.
رفتار امام، خلوص ایشان و زندگی ساده و بیادعایشان، اعتماد عمیق به مردم و پایبندی به اصول اسلامی، ویژگیهایی است که برای نسل جوان امروز الهامبخش است. شناخت این ابعاد از شخصیت امام، به ویژه ایمان، توکل، بی ادعا بودن و اعتماد به مردم، میتواند راهنمایی باشد برای آنکه جوانان مسیر درست زندگی و مسئولیت اجتماعی خود را بشناسند و در راه عدالت و خدمت به جامعه گام بردارند.
*بخشی از حقیقت امام هنوز بازگو نشده است
بهعنوان یک پژوهشگر تاریخ، ارزیابی شما از روایتهایی که امروز درباره امام مطرح میشود چیست؟ آیا تصویر دقیقی از ایشان ارائه شده یا کمکاری شده است؟
روحانی: به نظر من، بخشی از حقیقت شخصیت و خط امام هنوز بهدرستی تبیین نشده است. حتی در زمان حیات ایشان نیز همه کسانی که در مسئولیت بودند، شناخت عمیقی از مبانی فکری امام نداشتند.
برخی صرفاً در ظاهر همراه بودند، اما در عمل با بسیاری از مبانی ایشان موافق نبودند.امام بر اصولی چون استقلال، نفی سلطه، عدالت اجتماعی، سادهزیستی مسئولان و اتکای به مردم تأکید داشتند.
این اصول ریشه در قرآن و معارف اسلامی داشت و سخنی شخصی یا سلیقهای نبود. با این حال، در مقاطعی تلاش شده است که این ابعاد کمتر بازگو شود یا به حاشیه رود.
به باور من، اگر خط امام بهدرستی و بدون تحریف روایت شود، بسیاری از ابهامها برطرف خواهد شد. خط امام، خط قرآن و عزت اسلامی است و محدود به یک دوره زمانی خاص نیست.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰