اشک‌هایی که وایرال می‌شوند

مبلغ – سرویس رسانه: چند سال پیش اگر کسی می‌گفت یک روضه محرم می‌تواند چند میلیون بار دیده شود، شاید بسیاری آن را اغراق می‌دانستند. مجالس عزاداری معمولا محدود به یک حسینیه، مسجد یا میدان محلی بودند و مخاطبان همان کسانی بودند که در مجلس حضور پیدا می‌کردند. اما با گسترش شبکه‌های اجتماعی، معادله کاملا تغییر کرده است.

امروز یک قطعه کوتاه از روضه یا مداحی می‌تواند ظرف چند ساعت در اینستاگرام، تلگرام یا پلتفرم‌های ویدئویی دست به دست شود و به مخاطبانی برسد که شاید هیچ‌وقت امکان حضور در آن مجلس را نداشته‌اند. این اتفاق باعث شده مجالس محرم به نوعی رسانه بزرگ مذهبی تبدیل شوند.

برای نمونه در سال‌های اخیر بخش‌هایی از روضه‌های برخی مداحان مشهور در فضای مجازی به سرعت فراگیر شده است. گاهی یک جمله کوتاه در میان روضه یا یک فراز احساسی از یک مداحی، آن‌قدر تاثیرگذار می‌شود که هزاران نفر آن را بازنشر می‌کنند. در کمتر از چند روز، همان روضه از یک مجلس محدود به یک پدیده رسانه‌ای تبدیل می‌شود.

نمونه‌هایی از این دست در سال‌های اخیر کم نبوده است. برخی ویدئوهای مربوط به روضه حضرت علی‌اصغر یا حضرت عباس در ایام محرم، میلیون‌ها بار در شبکه‌های اجتماعی دیده شده‌اند. حتی گاهی کاربران غیرایرانی نیز با دیدن این تصاویر و صداها درباره معنای این مراسم پرس‌وجو می‌کنند.

این اتفاق نشان می‌دهد که هیئت‌ها دیگر تنها محل برگزاری مراسم مذهبی نیستند، بلکه به تولیدکنندگان محتوا تبدیل شده‌اند. در گذشته اگر کسی می‌خواست یک روضه تاثیرگذار را بشنود، باید در همان مجلس حضور پیدا می‌کرد. اما اکنون همان محتوا می‌تواند بارها بازنشر شود و در حافظه دیجیتال باقی بماند.

یکی از عوامل مهم این تحول، تغییر الگوی مصرف رسانه‌ای مردم است. نسل جوان بخش بزرگی از زمان خود را در فضای مجازی می‌گذراند. به همین دلیل بسیاری از هیئت‌ها تلاش کرده‌اند حضور فعال‌تری در این فضا داشته باشند. برخی هیئت‌ها حتی تیم‌های رسانه‌ای تشکیل داده‌اند که وظیفه ضبط حرفه‌ای مراسم، تدوین و انتشار آن در شبکه‌های اجتماعی را بر عهده دارند.

در برخی مجالس بزرگ محرم، چندین دوربین به طور همزمان مراسم را پوشش می‌دهند. تصاویر به سرعت تدوین می‌شوند و بخش‌های تاثیرگذار روضه یا مداحی در قالب کلیپ‌های کوتاه منتشر می‌شود. همین کلیپ‌ها گاهی ظرف چند ساعت هزاران بار دیده می‌شوند.

البته این پدیده تنها به مداحان مشهور محدود نیست. گاهی یک روضه ساده در یک هیئت محلی نیز به دلیل صداقت یا فضای خاص آن مورد توجه کاربران قرار می‌گیرد. برای مثال در برخی سال‌ها کلیپ‌هایی از روضه‌خوانی پیرغلامان در شهرهای کوچک منتشر شده که واکنش گسترده‌ای در فضای مجازی داشته است.

این استقبال نشان می‌دهد که مخاطبان تنها به دنبال تولیدات پرزرق‌وبرق نیستند. گاهی یک مجلس ساده با صدای یک پیرغلام که سال‌ها در یک مسجد کوچک روضه خوانده است، تاثیر عمیق‌تری بر مخاطبان می‌گذارد. همین صداقت و سادگی است که باعث می‌شود کاربران آن را بارها بازنشر کنند.

از سوی دیگر، فضای مجازی باعث شده مرزهای جغرافیایی مجالس محرم از میان برداشته شود. امروز یک هیئت در شهر کوچکی از ایران می‌تواند مخاطبانی در اروپا، آمریکا یا کشورهای آسیایی داشته باشد. بسیاری از ایرانیان خارج از کشور با همین ویدئوها ارتباط خود را با فضای محرم حفظ می‌کنند.

این مسئله حتی شکل برگزاری برخی مراسم را نیز تغییر داده است. برخی هیئت‌ها به طور رسمی پخش زنده مراسم خود را در اینترنت انجام می‌دهند. در شب‌های مهم محرم، هزاران نفر از طریق تلفن همراه یا لپ‌تاپ در این پخش‌های زنده شرکت می‌کنند.

جالب آنکه در برخی موارد، تعداد بینندگان آنلاین از جمعیت حاضر در مجلس بیشتر می‌شود. به بیان دیگر، مجلس عزاداری دیگر فقط در همان مکان فیزیکی برگزار نمی‌شود؛ نسخه‌ای بزرگ‌تر از آن در فضای مجازی شکل می‌گیرد.

این تحول تنها در حوزه مخاطب باقی نمانده، بلکه بر سبک روایت نیز تاثیر گذاشته است. بسیاری از مداحان و سخنرانان می‌دانند که بخشی از سخنانشان ممکن است به صورت کلیپ در فضای مجازی منتشر شود. به همین دلیل گاهی تلاش می‌کنند پیام‌های کوتاه و تاثیرگذار ارائه دهند که قابلیت انتشار بیشتری داشته باشد.

در کنار این موضوع، فضای مجازی امکان گفتگو درباره محتوای مجالس را نیز فراهم کرده است. کاربران پس از دیدن یک کلیپ روضه یا مداحی، درباره آن نظر می‌دهند، تجربه‌های شخصی خود را می‌نویسند یا درباره پیام‌های عاشورا بحث می‌کنند. به این ترتیب یک مجلس عزاداری می‌تواند تبدیل به موضوعی برای گفت‌وگوی گسترده در جامعه شود.

برخی پژوهشگران حوزه رسانه معتقدند که محرم در ایران به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان محتوای فرهنگی در فضای مجازی تبدیل شده است. در این ایام هزاران ویدئو، عکس و متن درباره عاشورا، هیئت‌ها و مداحی‌ها منتشر می‌شود.

در میان این حجم از محتوا، روضه‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. زیرا روضه نه فقط یک روایت تاریخی، بلکه یک تجربه احساسی و انسانی است. همین ویژگی باعث می‌شود که حتی یک بخش کوتاه از آن نیز بتواند مخاطبان زیادی را تحت تاثیر قرار دهد.

به همین دلیل است که وقتی یک روضه میلیون‌ها بار دیده می‌شود، نمی‌توان آن را صرفا یک ویدئوی پربازدید دانست. در واقع این اتفاق نشان می‌دهد که سنت‌های مذهبی توانسته‌اند خود را با ابزارهای جدید رسانه‌ای تطبیق دهند.

مجالس محرم قرن‌ها پیش از ظهور اینترنت نیز نقش مهمی در انتقال پیام عاشورا داشتند. اما اکنون این پیام با سرعت و گستره‌ای بسیار بیشتر منتشر می‌شود. اگر در گذشته صدای یک روضه تنها در محدوده یک محله شنیده می‌شد، امروز همان صدا می‌تواند در عرض چند دقیقه به گوش میلیون‌ها نفر برسد.

این همان نقطه‌ای است که سنت و فناوری به هم می‌رسند. هیئت همچنان همان هیئت است، روضه همان روضه است، اما رسانه‌ای که آن را منتقل می‌کند تغییر کرده است. در نتیجه مجلس محرم از یک مراسم محلی به یک پدیده رسانه‌ای گسترده تبدیل شده است.