چرا همه ادیان از آینده‌ای روشن حرف می‌زنند

مبلغ – سرویس پرسش از کارشناس: در روزگاری که اخبار جنگ‌ها، بحران‌های اقتصادی و اضطراب‌های اجتماعی هر روز در شبکه‌های خبری و فضای مجازی تکرار می‌شود، پرسش درباره آینده جهان بیشتر از همیشه مطرح است. آیا جهان به سمت فروپاشی می‌رود یا آینده‌ای روشن در انتظار بشر است؟ جالب آنکه پاسخ بسیاری از ادیان به این پرسش، پاسخی امیدوارکننده است. تقریبا در همه سنت‌های دینی بزرگ، از آینده‌ای سخن گفته شده که در آن عدالت گسترده می‌شود و انسانی الهی یا منجی الهی ظهور می‌کند.

برای بررسی این موضوع با حجت الاسلام والمسلمین محمدحسین پاشیر، پژوهشگر حوزه معارف اسلامی و مهدویت، گفت‌وگو کرده‌ایم.

حجت الاسلام پاشیر در آغاز این گفت‌وگو به یک نکته مشترک میان ادیان اشاره می‌کند و می‌گوید: اگر متون دینی جهان را کنار هم بگذاریم، یک نکته بسیار جالب دیده می‌شود؛ اینکه تقریبا همه ادیان از آینده‌ای بهتر سخن گفته‌اند. در اسلام مسئله مهدویت مطرح است، در مسیحیت بحث بازگشت حضرت عیسی مطرح می‌شود، در یهودیت از مسیحا سخن گفته شده و حتی در برخی سنت‌های شرقی هم ایده نجات‌بخش آینده وجود دارد. این نشان می‌دهد که امید به آینده، بخشی از فطرت انسانی است و ادیان آن را جهت داده‌اند.

او توضیح می‌دهد که در نگاه دینی، تاریخ صرفا مجموعه‌ای از حوادث پراکنده نیست بلکه مسیری هدفمند دارد. به گفته او، در تفکر اسلامی به ویژه در اندیشه شیعه، تاریخ به سمت تحقق عدالت جهانی حرکت می‌کند. یعنی جهان در نهایت به مرحله‌ای می‌رسد که ظلم و فساد نمی‌تواند بر آن مسلط بماند.

حجت الاسلام پاشیر برای توضیح ملموس‌تر این موضوع مثالی از تجربه‌های تاریخی می‌آورد. او می‌گوید: اگر تاریخ را نگاه کنیم، بسیاری از دوره‌ها بوده که مردم احساس می‌کردند جهان به بن‌بست رسیده است. مثلا در دوران جنگ‌های جهانی، بسیاری تصور می‌کردند بشر به سمت نابودی کامل می‌رود. اما همین تجربه‌ها باعث شد انسان‌ها بیش از پیش به ارزش‌هایی مثل عدالت، حقوق انسان و صلح توجه کنند. در واقع تاریخ نشان می‌دهد که امید به آینده همیشه در دل بحران‌ها زنده مانده است.

او معتقد است باور به منجی فقط یک باور اعتقادی نیست بلکه کارکرد اجتماعی مهمی هم دارد. به گفته او، جامعه‌ای که به آینده امیدوار است، در برابر مشکلات مقاوم‌تر می‌شود. برای مثال در دوران دفاع مقدس در ایران، بسیاری از رزمندگان با الهام از فرهنگ انتظار و عدالت‌خواهی دینی احساس می‌کردند که بخشی از یک مسیر بزرگ تاریخی هستند. همین نگاه به آینده باعث می‌شد که روحیه امید در میان مردم تقویت شود.

در سال‌های اخیر نیز این مفهوم در فضای فرهنگی جامعه حضور داشته است. راهپیمایی میلیونی اربعین که هر سال در عراق برگزار می‌شود، برای بسیاری از پژوهشگران نمونه‌ای از پیوند میان امید دینی و حرکت اجتماعی است. میلیون‌ها نفر از کشورهای مختلف در مسیری مشترک حرکت می‌کنند و بسیاری از آن‌ها این حرکت را مرتبط با فرهنگ انتظار و عدالت جهانی می‌دانند.

حجت الاسلام پاشیر در ادامه گفت‌وگو به یک چالش مهم اشاره می‌کند؛ سوءبرداشت‌هایی که درباره آخرالزمان در فضای عمومی شکل گرفته است. او می‌گوید: متأسفانه گاهی در فضای رسانه‌ای یا شبکه‌های اجتماعی، تصویرهای عجیب و هیجانی از آخرالزمان ارائه می‌شود. مثلا هر حادثه طبیعی یا بحران سیاسی به عنوان نشانه قطعی پایان جهان معرفی می‌شود. در حالی که نگاه دینی چنین رویکردی ندارد.

به گفته او، بسیاری از این برداشت‌ها تحت تأثیر فیلم‌ها و محصولات فرهنگی شکل گرفته است. در سینمای هالیوود، آخرالزمان اغلب به شکل فروپاشی کامل جهان یا نابودی گسترده تصویر می‌شود. اما در نگاه اسلامی، آخرالزمان لزوما به معنای نابودی جهان نیست بلکه به معنای مرحله‌ای از تحولات بزرگ تاریخی است که در نهایت به برقراری عدالت می‌انجامد.

او توضیح می‌دهد: در اندیشه مهدویت، مسئله اصلی نابودی بشر نیست بلکه اصلاح جهان است. یعنی ظهور امام مهدی به معنای برقراری عدالت و احیای ارزش‌های انسانی است. بنابراین تصویر آخرالزمان در اسلام بیشتر تصویری از تحول و امید است تا صرفا یک تصویر فاجعه‌آمیز.

حجت الاسلام پاشیر برای روشن‌تر شدن این تفاوت، به مثال‌های فرهنگی اشاره می‌کند. او می‌گوید: امروز اگر عبارت آخرالزمان را در اینترنت جست‌وجو کنید، با تصاویر تاریک، جنگ‌های خیالی یا نابودی سیاره مواجه می‌شوید. اما اگر متون دینی را بخوانیم، می‌بینیم که در بسیاری از آن‌ها سخن از گسترش عدالت، امنیت و رفاه عمومی است.

او معتقد است یکی از دلایل جذابیت مفهوم منجی در طول تاریخ همین امید به عدالت بوده است. انسان‌ها در دوره‌های مختلف با بی‌عدالتی، تبعیض یا خشونت مواجه شده‌اند و طبیعی است که آرزوی جهانی عادلانه‌تر را داشته باشند. ادیان این آرزو را در قالب وعده ظهور منجی بیان کرده‌اند.

در ادامه گفت‌وگو از حجت الاسلام پاشیر درباره تأثیر این باور بر زندگی روزمره پرسیدیم. او پاسخ می‌دهد: باور به آینده روشن فقط یک بحث نظری نیست. وقتی انسان بداند که تاریخ به سمت عدالت حرکت می‌کند، نگاهش به زندگی هم تغییر می‌کند. در چنین نگاهی، انسان خودش را مسئول می‌بیند که برای بهتر شدن جامعه تلاش کند.

او تأکید می‌کند که در فرهنگ شیعه، انتظار به معنای انفعال نیست. به گفته او، انتظار واقعی یعنی آماده شدن برای جامعه‌ای عادلانه. یعنی تلاش برای اخلاق بهتر، عدالت بیشتر و مسئولیت اجتماعی.

حجت الاسلام پاشیر در بخش دیگری از گفت‌وگو به نمونه‌های اجتماعی امید اشاره می‌کند. او می‌گوید: حتی در میان نسل جوان هم می‌توان نشانه‌های این امید را دید. مثلا در فعالیت‌های خیریه، گروه‌های جهادی یا حرکت‌های داوطلبانه‌ای که در سال‌های اخیر شکل گرفته است، بسیاری از جوانان با انگیزه‌های دینی یا اخلاقی برای کمک به دیگران وارد میدان می‌شوند. این روحیه نشان می‌دهد که امید به آینده هنوز در جامعه زنده است.

به گفته او، اگرچه جهان امروز با بحران‌های مختلفی مواجه است اما همین بحران‌ها باعث شده پرسش درباره آینده بیشتر مطرح شود. در چنین فضایی، ادیان تلاش می‌کنند تصویری امیدوارکننده از آینده ارائه دهند؛ تصویری که در آن عدالت، معنویت و کرامت انسانی جایگاه اصلی دارد.

او در پایان این گفت‌وگو تأکید می‌کند که باور به منجی در ادیان مختلف فقط یک عقیده تاریخی نیست بلکه نوعی نگاه به آینده است. نگاهی که می‌گوید جهان در نهایت به سمت خیر و عدالت حرکت می‌کند و انسان می‌تواند در این مسیر نقش داشته باشد.

23