محاصره اقتصادی مسلمانان در شعب ابیطالب، یکی از سختترین و در عین حال درسآموزترین مقاطع تاریخ صدر اسلام است؛ دورانی که قریش با تحریم همهجانبه، کوشید نور ایمان را خاموش کند، اما صبر، توکل و استقامت پیامبر اکرم(ص) و یارانش، این توطئه را به شکست کشاند.
احتکار و گرانفروشی از جمله چالشهای مزمن اقتصادی در جوامع انسانی به شمار میآیند که همواره موجب فشار بر معیشت مردم شدهاند. بررسی آیات قرآن کریم نشان میدهد که اگرچه این مفاهیم بهصورت مستقیم مطرح نشدهاند، اما آموزههای قرآنی با نکوهش مالاندوزی، کمفروشی و اخلال در عدالت اقتصادی، چارچوبی روشن برای مقابله با این آسیبها ارائه کردهاند.
صدقه بهعنوان یکی از اعمال برجسته در آموزههای اسلامی، نقشی فراتر از کمکهای مادی ایفا میکند و آثار عمیقی در تزکیه نفس، آرامش روح و تقرب انسان به خداوند دارد؛ موضوعی که قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع) بارها بر آن تأکید کردهاند.
هرچند تلاش و پسانداز برای رزق ضروری است، اما سنتهای الهی گاهی مسیرهای غیرمنتظرهای برای گشایش مالی باز میکنند. صدقه دادن، حتی با کمترین دارایی، میتواند کلید برکت و روزی چندین برابر باشد.
حدیث امیرالمومنین علی (ع)، صدقه دارویی شفابخش است و اعمال بندگان در دنیا، در آخرت پیش روی آنان جلوهگر خواهد شد، به بررسی نقش صدقه در درمان بیماریهای روحی و جسمی و اجتماعی میپردازد. سپس، با استناد به آیات قرآن کریم، مفهوم تجسم اعمال را تبیین کرده و نشان میدهد که چگونه تمام کارهای نیک و بد انسان در روز قیامت برای او آشکار میشوند.
اصلاح فرهنگی جامعه از بستر عفت بطن آغاز میشود؛ یعنی تا زمانی که سلامت اقتصادی، صداقت در کسبوکار، پرهیز از ربا، رشوه، کمفروشی و تضییع حقوق دیگران در جامعه نهادینه نشود، سایر لایههای فرهنگ نیز بهطور کامل سامان نخواهند یافت.
روز مادر فرصتی برای قدردانی از زنانی است که ستونهای اصلی خانوادهاند، زنانی که علاوه بر نقش عاطفی و تربیتی، امروز بار سنگین مدیریت اقتصادی خانه نیز بر دوش آنهاست.
زکات از مصادیق بارز صدقات است که به عنوان پشتوانه مالی برنامه های اجتماعی، در اصلاح ساختار جامعه و تطهیر زندگی، تزکیه نفوس و تألیف قلوب مردم، نقش به سزایی دارد. کثرت وجود تعابیر بلند و عبرت آموز از قبیل بلا گردان فرد و جامعه، زمینه ساز نزول رحمت و برکت، عامل توسعه عمر و گسترش زندگی، تجارت مستقیم با خداوند، ذکر عملی و… که در لسان آیات و روایات، عمق باور مؤمنان و عرف جامعه، در شأن این واجب الهی، جاری و ساری است از جایگاه ویژه این عبادت اجتماعی و ضرورت اهتمام به آن خبر می دهد.
صدقه نه تنها در زندگی اجتماعی انسانها نقش مهمی دارد، بلکه تأثیرات عمیق و شگرفی بر پاکی روح و تقرب به خداوند میگذارد. این عمل نیکو، پلی است برای رسیدن به آرامش درونی و تقویت ارتباط با خالق.
از نگاه توحید، همهچیز به دست خداست؛ اما در زندگی روزمره، انگار این انسانها هستند که روزی یکدیگر را تعیین میکنند: کارگر به کارفرما وابسته است، کارمند به دولت و فرزند به والدین. پس حقیقت ماجرا چیست؟ نگاه درست و عمیق به این موضوع کدام است؟
میانهروی و اعتدال در هر امری پسندیده است؛ بهویژه در موضوعات اقتصادی که تفریط در آن، شخص را به خساست کشانده و افراط در آن، انسان را فقیر میکند. امام علی(ع) در حکمت سی و سوم نهجالبلاغه تاکید بر رعایت اعتدال در مصارف اقتصادی، مرز اعتدال را بیان میکنند.
بر اساس روایات اسلامی، صدقه دادن در شب و روز جمعه دارای پاداش هزار برابری است و فضیلت خاصی دارد.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله به بلال فرمودند: «انفق یا بلال»؛ یعنی هرچه داری ببخش و از فقر نترس. امیرالمؤمنین علی علیهالسلام نیز تأکید کردند: دنیا فانی است، پس با بخشش دنیا، آخرت باقی و ماندنی را به دست آورید. بخشش راه رسیدن به پاداش الهی است.
قرآن مجید تعبیر لطیف و بزرگوارانه ای در مورد انفاق در راه خدا دارد و از آن به عنوان وام دادن به خدا تعبیر می کند؛ وامی که سود کلانی از سوی خدا به آن پرداخته می شود. جالب این است که از آن تعبیر به «قرض الحسنه» می کند؛ این تعبیر، اشاره ای به این حقیقت دارد که وام دادن انواع و اقسامی دارد که بعضی را «وام نیکو» و بعضی را وام کم ارزش و یا حتّی بی ارزش می توان شمرد!
قرآن برای اینکه اقتصاد عبادتمحور شکل گیرد، چارچوبهای اخلاقی ویژهای تعیین کرده است.
قرض الحسنه و صدقه هردو از سنتهای اسلامی هستند که در آموزههای دینی فراوان به آنها توصیه شده است، اما قرض الحسنه دادن ثواب بیشتری دارد.
حضرت آیت الله جوادی آملی گفتند: بعضی از حیوانات بیابانی نظیر شتر در حجاز تیغ میخورَد ولی سیر میشود اما حالا این محتکر یا گرانفروش مگر سیر میشود؟
امروزه بیش از پیش به لزوم توجه به اینگونه مسائل از دوران کودکی تاکید میشود. مقوله تربیت اقتصادی از این جهت ضرورت زیادی دارد که چه پسران و چه دختران نیازبه اموزش، تحلیل، کنترل و... تا بتوانند درزمینهی مسائل اقتصادی و مالی در مسیر درست و موفقی قدم بردارند.
موفقیت در اقتصاد خانواده نیاز به همکاری همه اعضای خانواده و افزایش آگاهی و برنامه ریزی برای دخل و خرج زندگی دارد.